Ay Ay Bebek Gelişimi: 0-24 Ay Rehberi

Ay ay bebek gelişimini araştıran ebeveynlerin aklında çoğu zaman aynı soru vardır: “Bebeğimin gelişimi olağan seyrinde mi?” Gelişim dört alanda ve geniş aralıklarla ilerler; internette dolaşan eski kilometre taşı listeleri de bugünkü resmi listelerle aynı değildir. Bu farkı bilmek gereksiz kaygıların önüne geçer.

Gelişimin dört alanı

Amerikan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) kilometre taşlarını dört alan altında topluyor:

Bu alanlara birlikte bakılır, çünkü birbirlerini beslerler. Oturabilen bir bebeğin elleri serbest kalır; eli serbest kalan bebek nesneleri inceler; nesneleri inceleyen bebeğe onların adı söylenir; adı söylenen nesneler sözcük dağarcığının temelini kurar.

Bir alanda hızlı, başka bir alanda daha yavaş ilerleyen bir bebek olağandır. Değerlendirme her zaman bütüne bakarak yapılır.

Kilometre taşı nedir, ne değildir?

İlk adımı atmak, ilk kez gülümsemek, "bay bay" yapmak gibi beceriler gelişimsel kilometre taşlarıdır (CDC).

CDC 2022'de kilometre taşı listelerini kapsamlı biçimde revize etti ve iki büyük değişiklik yaptı.

Birinci değişiklik: eşik %50'den %75'e çekildi. Eskiden listeler bir becerinin ortanca kazanılma yaşına göre kuruluyordu: çocukların yarısının o yaşta yapabildiği beceriler. Revizyonun gerekçesini yazan ekibe göre ortanca yaşa dayanan listeler "bekle-gör" yaklaşımını teşvik edebilir, çünkü çocukların yarısının o yaşta o beceriyi kazanmış olması zaten beklenmez. Bugünkü listeler ise uzman uzlaşısıyla, çocukların %75 ve fazlasının o yaşa kadar yapabildiği becerileri gösteriyor. CDC'nin kendi ifadesiyle kilometre taşları, "çocukların çoğunun (%75 veya daha fazlası) belirli bir yaşa kadar yapabildiği şeylerdir".

Bu değişiklik listeleri küçülttü ve sıkılaştırdı: eski listelere göre madde sayısı %26,4 azaldı ve maddelerin %40,9'u değiştirildi; son listedeki maddelerin yaklaşık %80'i normatif veriyle (çocuklardan toplanmış ölçümlerle) destekleniyor. Orijinal 216 maddenin %56,5'i elendi.

İkinci değişiklik: yaşa özel "uyarı işaretleri" listeleri tamamen kaldırıldı. Revizyonun on bir ölçütünden biri doğrudan "uyarı işaretlerini ortadan kaldır" idi. Gerekçeye göre karşılanmayan bir kilometre taşı zaten taramaya yönlendirmek için yeterli sebeptir; ayrıca bir korku listesi tutmaya gerek yoktur.

İnternette hala dolaşan "şu ayda bunu yapmıyorsa dikkat" listelerinin çoğu, CDC'nin bilerek kaldırdığı eski içeriktir. Bugün geçerli olan mesaj:

Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız. Beklemeyin. Çocuğunuz bir ya da daha fazla kilometre taşını karşılamıyorsa, bir zamanlar sahip olduğu bir beceriyi kaybettiyse ya da başka bir endişeniz varsa erken harekete geçin.

Bir kilometre taşını karşılamamak tek başına tanı değildir; ancak bu durum değerlendirmeyi ertelemek için de gerekçe olmaz. Konunun ayrıntıları gelişimsel kırmızı bayraklar yazısında yer alıyor.

CDC hangi yaşlar için liste yayımlıyor?

CDC'nin resmi kontrol listeleri şu yaşlar için var:

2, 4, 6, 9, 12 (1 yaş), 15, 18, 24 (2 yaş), 30 ay ve 3-5 yaş.

Bu listede 15 ve 30 ay 2022'de yeni eklendi; gerekçe, doğumdan beş yaşa kadar olan izlem ziyaretleri dizisini tamamlamak ve gelişimsel izlemin sürekliliğini sağlamaktı.

7, 11, 13, 17, 21 gibi ara aylar için resmi bir kilometre taşı listesi yoktur. Bu bilinçli bir tercih: gelişim ay ay değil, aralıklarla tanımlanır. Bebek 12 ayda kazandığı beceriyi 13 ayda "yenilemez"; o aralıkta olgunlaştırır. Ara aylar için yazdığımız yazılarda da bu yüzden kaynakta olmayan maddeler yerine, bir önceki resmi listenin pekişmesi ve bir sonrakine hazırlık anlatılıyor.

Normal aralık ne kadar geniş? WHO motor gelişim tablosu

Dünya Sağlık Örgütü'nün Motor Gelişim Çalışması, altı büyük motor kilometre taşı için "başarı pencereleri" tanımladı. Çalışma Gana, Hindistan, Norveç, Umman ve ABD'de 816 çocukla yürütüldü; çocuklar 4-12 ay arası her ay, 12-24 ay arası iki ayda bir değerlendirildi.

Persentil, çocukların yüzde kaçının beceriyi o aya kadar kazandığını gösterir: 50. persentil çocukların yarısının, 99. persentil neredeyse tamamının kazandığı aydır. Aşağıdaki tablo, her becerinin 1. persentilden 99. persentile kadar hangi aylara yayıldığını gösteriyor:

Desteksiz yürüme için normal aralık 8,2 ay ile 17,6 ay arasında, dokuz aydan geniş bir pencereye yayılıyor. 11 ayda yürüyen bebek de 16 ayda yürüyen bebek de bu pencerenin içindedir. Parkta duyduğunuz "bizimki 10 ayda yürüdü" cümlesi, bu geniş aralıktaki tek bir noktayı anlatır.

Aynı çalışmada 35 çocuğun (%4,3) elle-dizle emeklediği hiç gözlenmedi. Emeklemeyi atlayan çocuklar da var; CDC'nin güncel 9 ay ve 1 yaş listelerinde de emekleme maddesi yer almıyor. Çocukların yaklaşık %90'ı ortak bir sırayla ilerliyor, kalanı farklı bir sıra izliyor.

Dil gelişimi: ASHA'nın yaş aralıkları

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) dil kilometre taşlarını yaş bantlarıyla veriyor ve CDC ile aynı yöntemi kullanıyor: listeler, çocukların çoğunluğunun (%75) gösterdiği becerilerden oluşuyor.

ASHA'nın normları ABD'de İngilizce öğrenen çocuklara dayanıyor; bu yüzden sözcük sayılarını Türkçe konuşan bir çocuğa uygularken dikkatli olun. Konuşmanın geç geldiğini düşünüyorsanız bebeklerde konuşma gecikmesi yazısı bu konuyu ayrıntılı ele alıyor.

0-24 ayın dört dönemi

0-6 ay: Düzenlenme ve ilk ilişki. Bebek bu dönemde bedenini, uykusunu ve beslenmesini düzenlemeyi öğreniyor; ilişkiyi ise yüzünüz, sesiniz ve dokunuşunuz üzerinden kuruyor. İlk sosyal gülümseme, baş kontrolü ve dönme bu dönemde gelir; bebek desteksiz oturmaya da yaklaşır.

6-12 ay: Hareket ve ayrılığın keşfi. Yer değiştirme başlıyor: oturma yerleşiyor, emekleme ya da kendine özgü bir yer değiştirme biçimi çıkıyor, tutunarak ayağa kalkma geliyor. Aynı dönemde yabancı kaygısı ve ayrılık tepkileri belirginleşiyor; ikisi de aynı gelişimin parçası.

12-18 ay: Bağımsızlık ve ilk sözcükler. Yürüme yerleşiyor, ilk anlamlı sözcükler geliyor, çocuk nesneleri amacına uygun kullanmaya başlıyor. Paralel oyun bu dönemde, 15 ay civarında beliriyor: çocuk yaşıtının yanında, ona bakarak, ama kendi oyununu oynuyor.

18-24 ay: Dilin açılması ve özerklik. Sözcükler birleşiyor, çocuk kendini ayrı bir kişi olarak ortaya koyuyor. Öfke nöbetleri bu dönemde sıklaşıyor; sebebi çoğunlukla anlatmak isteyip anlatamamak. Yaşıtlarla geçirilen zamanın etkisi de bu dönemde daha görünür hale geliyor.

Gelişimsel tarama takvimi

Kilometre taşlarını evde izlemek ile hekimin standart bir araçla tarama yapması ayrı işlerdir. ABD'de Amerikan Pediatri Akademisi'nin Bright Futures periyodiklik tablosuna (izlem ziyaretleri takvimi) göre ilk iki yılda izlem ziyaretleri şöyle sıralanır: yenidoğan, 3-5 gün, 1 ay, 2 ay, 4 ay, 6 ay, 9 ay, 12 ay, 15 ay, 18 ay ve 24 ay; ardından 30 ay ziyareti gelir.

Bu ziyaretlerin bazılarında standart tarama araçları kullanılır:

• Genel gelişimsel tarama: 9, 18 ve 30. aylarda.
• Otizme özgü tarama: 18 ve 24. aylarda.

Türkiye'de izlem ve tarama düzeni farklı olabilir; izlem, T.C. Sağlık Bakanlığı'nın bebek, çocuk ve ergen izlem protokolleri çerçevesinde aile hekimliği sisteminde yürütülür.

Büyüme takibi ayrı bir başlıktır

Gelişim (beceriler) ile büyüme (kilo, boy, baş çevresi) sık sık karıştırılır; oysa ikisi ayrı izlenir. Büyümede tek bir “olması gereken kilo” yoktur. Dünya Sağlık Örgütü'nün persentil eğrileri bir aralık gösterir ve önemli olan çocuğun kendi bandındaki seyridir. Sayısal tabloları bebek kilo tablosu yazısında bulabilirsiniz.

24 aylık serinin yol haritası

Her ay için ayrı bir yazı var. Aşağıdaki tablodan doğrudan ilgilendiğiniz aya geçebilirsiniz.

Tablodaki aylardan CDC'nin resmi listesi bulunanlar 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18 ve 24. aylardır.

Oyunun yeri

Amerikan Pediatri Akademisi'nin oyun üzerine klinik raporuna göre, oyunu "önemsiz bir uğraş" saymak yanlıştır: oyun beyin yapısını ve işlevini geliştirir, öğrenmenin içeriğinden çok sürecini ilgilendiren yürütücü işlevi destekler. Aynı rapor çocuk hekimlerine ilk iki yıldaki her izlem ziyaretinde ailelere bir "oyun reçetesi" yazmalarını öneriyor.

Yaşa uygun oyun her ayın yazısında ayrıca ele alınıyor: 0-6 ayda yüz yüze etkileşim, 7-12 ayda keşif için güvenli zemin, 1-3 yaşta karalama ve kurgu oyun.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Öğretmenimiz ve psikoloğumuz, çocuğunuzun günlük oyun ve etkinliklerde neler yaptığını birlikte izler. Gözlemlerimizi sizinle paylaşır, gelişimiyle ilgili sorularınızı konuşuruz. Gelişim takibini nasıl yaptığımızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Her ay için resmi bir kilometre taşı listesi var mı? Hayır. CDC yalnızca 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30 ay ile 3-5 yaş için liste yayımlar. Ara aylar için resmi liste yoktur ve bu normaldir, çünkü gelişim aralıklarla tanımlanır. Bu aylara ait yazılarımızda bir önceki listenin pekişmesini ve bir sonrakine hazırlığı anlatıyoruz.

CDC 2022'de ne değiştirdi? İki şeyi. Kilometre taşı eşiğini ortanca yaştan (%50) %75'e çekti; böylece listeler artık çocukların yarısının değil, %75 ve fazlasının yapabildiği becerileri gösteriyor. Ayrıca yaşa özel "uyarı işaretleri" listelerini kaldırdı, çünkü karşılanmayan bir kilometre taşı zaten tarama için yeterli gerekçedir.

Bebeğim bir kilometre taşını karşılamıyor, bu tanı mı? Hayır, tanı değil; ama beklemek için de gerekçe değil. Bir ya da daha fazla kilometre taşı karşılanmıyorsa, kazanılmış bir beceri kaybedildiyse ya da başka bir endişeniz varsa hekiminizle konuşun ve gelişimsel taramayı sorun. CDC'nin güncel önerisi budur.

Bebeğim emeklemeden yürüdü, sorun mu? Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) motor gelişim çalışmasında 816 çocuğun 35'inde (%4,3) elle-dizle emekleme hiç gözlenmedi. CDC'nin güncel 9 ay ve 1 yaş listelerinde de emekleme maddesi yok. Emeklemeyi atlayıp yürümeye geçen çocuklar da olur.

Gelişimsel tarama ne zaman yapılır? ABD'de Amerikan Pediatri Akademisi 9, 18 ve 30. aylarda genel gelişimsel tarama, 18 ve 24. aylarda ise otizme özgü tarama öneriyor. Bu taramalar orada rutin izlem ziyaretlerinin parçasıdır ve bir sorun şüphesi olmasa da yapılır. Türkiye'de izlem ve tarama düzeni farklı olabilir.

Hafta hafta takip etmeli miyim? Gelişim haftalık ölçekte anlamlı değişim göstermez ve haftalık karşılaştırma çoğunlukla kaygı üretir. Aylık aralıklarla bakmak, resmi listelerin kurulduğu ölçeğe de daha uygundur. Bakılması gereken, becerilerin zaman içindeki genel yönüdür.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 6 Months
• CDC — Milestones by 9 Months
• CDC — Milestones by 1 Year
• CDC — Milestones by 2 Years
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• ASHA — Communication Milestones: Birth to 1 Year
• ASHA — Communication Milestones: 13 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5 (2023)
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• CDC — Clinical Screening for Autism Spectrum Disorder
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood
• Yogman M ve ark., Pediatrics 2018 — The Power of Play
• T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM — Bebek, Çocuk, Ergen İzlemleri ve İzlem Protokolleri

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.