19 Aylık Bebek Gelişimi: Sözcükler Birleşmeye Başlıyor

On dokuzuncu ayda dil gelişimiyle bağımsızlık isteği birlikte hızlanır. Çocuk tek tek sözcüklerden iki sözcüklü ifadelere doğru ilerler; ancak ne istediğini bilse de bunu anlatacak kadar sözcüğü henüz olmayabilir. Bu yüzden çocuk gün içinde sık sık zorlanabilir.

Bu yaşta akıcı konuşmadan çok sözcük dağarcığının giderek büyümesi beklenir. Öfke nöbetleri de gelişimin bu döneminde sık görülebilir. Kilometre taşları yaş aralıklarıyla tanımlandığı için 19. aya ait ayrı bir resmi listenin olmaması olağandır.

Bu ay tek bakışta

19. ay için neden ayrı bir kilometre taşı listesi yok?

CDC'nin gelişim kontrol listeleri 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30 ay ile 3, 4 ve 5 yaş için hazırlanmıştır. 19, 20, 21 gibi ara aylar için resmi liste yok. Bu yüzden burada 18 ay listesini "çoğu çocuğun bu yaşa kadar kazandığı beceriler", 2 yaş listesini "önümüzdeki aylarda beklenenler" olarak okuyacağız. Ara aylara ilişkin kesin bir beklentiyle karşılaşırsanız hangi kaynağa dayandığına bakın.

CDC 2022'de listeleri baştan yazdı ve eşiği %50'den %75'e çıkardı: listeye artık çocukların en az %75'inin o yaşa kadar kazandığı beceriler giriyor. Zubler ve arkadaşlarının Pediatrics'teki makalesine göre ortanca yaşa dayalı listeler, çocukların yarısı beceriyi henüz kazanmamış olduğu için "bekleyip görelim" tutumunu besliyordu. Aynı revizyonda yaşa özel uyarı işareti listeleri de kaldırıldı, çünkü karşılanmayan bir kilometre taşının kendisi zaten harekete geçme sebebidir.

Geride bıraktığı liste: CDC 18 ay

• Sosyal ve duygusal: Sizden uzaklaşıp yakınında olduğunuzdan emin olmak için bakma · İlginç bulduğu şeyi göstermek için işaret etme · Ellerini yıkamanız için uzatma · Sizinle kitabın birkaç sayfasına bakma · Kolunu yenden geçirerek giyinmenize yardım etme
• Dil ve iletişim: "Anne" ve "baba" dışında üç ya da daha fazla sözcük söylemeye çalışma · Jest olmadan tek basamaklı yönergeyi izleme
• Bilişsel: Süpürge tutmak gibi ev işlerinizi taklit etme · Oyuncakları basit biçimde kullanma, örneğin arabayı itme
• Hareket: Tutunmadan yürüme · Karalama · Kapaksız bardaktan içme · Parmaklarıyla kendini besleme · Kaşık kullanmaya çalışma · Koltuğa yardımsız çıkıp inme

Ufuktaki liste: CDC 2 yaş

Bu maddeler önümüzdeki beş ayda beklenenler: kitapta sorduğunuz şeyi işaret etme, "daha süt" gibi iki sözcüğü birleştirme, en az iki vücut bölümünü gösterme, işaret etmenin ötesinde jestler kullanma, top tekmeleme, koşma, kaşıkla yemek yeme.

Hareket ve fiziksel gelişim

Bu yaşta çocuk yürümeyi artık bir araç olarak kullanıyor. Hala yürümeyen bir çocuğunuz varsa Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) verisi yol gösterir: WHO, beş ülkede 816 çocuğu izleyerek altı büyük motor kilometre taşı için 1. persentilden 99. persentile uzanan kazanım pencereleri belirledi. Persentil, bir değerin yüz çocuk içinde nereye düştüğünü gösterir; 1. ile 99. persentil arası, yüz çocuktan en erken ve en geç kazanan birer çocuk dışındakilerin hepsini kapsar. Desteksiz ayakta durma penceresi 6,9-16,9 ay; desteksiz yürüme penceresi 8,2-17,6 ay, ortancası 12,0 ay.

Desteksiz yürümenin penceresi 17,6 ayda kapandığı için 19. ayda hala yürümeyen bir çocuk WHO'nun tanımladığı normal aralığın dışında kalıyor ve değerlendirilmesi gerekiyor. Beklemeden çocuğunuzun hekimiyle görüşün.

İnce motor becerilerde karalama, kaşığı hedefe götürme ve iki küpü üst üste koyma denemeleri sürüyor.

Dil ve iletişim: 19 ay yeni bandın ilk ayı

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) dil kilometre taşlarını yaş bantlarında veriyor ve 19. ay yeni bir bandın ilk ayı. 19-24 ay bandının sonunda beklenenler:

• Yiyecek, oyuncak, hayvan ve vücut bölümleri için en az 50 farklı sözcüğü anlamak ve kullanmak
• İki ya da daha fazla sözcüğü birleştirmek: "daha su", "dışarı gidelim" gibi
• İki basamaklı yönergeyi izlemek: "Kaşığı al, masaya koy"
• "Ben", "benim", "sen" gibi sözcükleri kullanmak
• Yardım istemek için sözcük kullanmak
• İyelik kurmak: "babanın çorabı"

Bu liste 19. ayda değil, 24. ay civarında beklenenleri gösteriyor. Şimdi beklenen, bu yöne doğru düzenli bir ilerleme. ZERO TO THREE'nin 18 ay listesinde de en az 20 sözcük ya da sözcük benzeri ses ve dağarcıkta her ay tutarlı artış yer alıyor.

ASHA normları ABD'de İngilizce öğrenen çocuklara dayanan çalışmalardan üretildi. Türkçe eklemeli bir dil; "geldim" tek sözcük mü, iki birim mi sorusu bile farklı işliyor. Türkçe konuşan bir çocukta sözcük sayımını katı bir sınav gibi kullanmak yanıltıcı olabilir.

Hangi durumda değerlendirme gerektiği bebeklerde konuşma gecikmesi yazısında ele alınıyor. ASHA'nın işitmeye ilişkin ölçütü de yararlı: söylediklerinizi çocuğunuza sık sık tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitme değerlendirmesini hekiminizle konuşun.

Sosyal ve duygusal gelişim: özerkliğin bedeli

Bu ay ailelerin sık sorduğu konulardan biri öfke nöbetleri. İngiliz Ulusal Sağlık Servisi'ne (NHS) göre nöbetler genellikle 18 ay civarında başlıyor ve küçük çocuklarda çok yaygın. Development and Psychopathology dergisinde yayımlanan Hoyniak ve arkadaşlarının çalışmasına göre 18-24 ay arasındaki çocukların %87'sinde öfke nöbeti görülüyor. Oran 30-36 ayda %91'e çıkıyor, 42-48 ayda %59'a iniyor.

Yani 19 aylık bir çocukta öfke nöbeti son derece yaygın. Aynı çalışmanın tarif ettiği seyir de tanıdık gelecektir: nöbetler tipik olarak birkaç dakika sürer, tetikleyen olayla orantısızdır ve öfke başta zirve yapıp yerini hıçkırık gibi üzüntü belirtilerine bırakır.

NHS nöbetleri, kendini ifade etmek isteyip bunu zor bulan çocuğun yaşadığı hayal kırıklığına bağlıyor. Aynı kaynağa göre çocuk daha çok konuşabildikçe nöbet olasılığı azalıyor ve 4 yaşında nöbetler çok daha seyrek. Bu, 19. ayın iki konusunun birbirine bağlı olduğunu gösteriyor: sözcükler çoğaldıkça nöbetler azalıyor.

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) nöbetlerin en çok 1-3 yaş arasında görüldüğünü ve çocuklar arasında büyük fark olduğunu belirtiyor: bazı çocuklar çok nöbet geçirir, bazıları neredeyse hiç. Konunun tamamı için öfke nöbeti nedir yazısına bakabilirsiniz.

Duyguyu düzenlemeyi yetişkinle öğreniyor

19 aylık bir çocuk kendini tek başına yatıştırmakta çoğu zaman zorlanır; bu beceri henüz gelişiyor. Bu yüzden yetişkinin desteğine ihtiyaç duyar; OPRE'nin bakım verenlerin rolüne dair raporu bu desteğe birlikte düzenleme diyor. Rapora göre öz düzenleme doğumda gelişmeye başlar ve ilk beş yılda hızla genişler; bu süreçte yetişkinin işi duyguyu adlandırmak, sakinleşme stratejileri sunmak, problem çözmeyi ve kendini karşısındakinin yerine koymayı modellemektir. Harvard Center on the Developing Child'ın "serve and return" (karşılıklı etkileşim) kavramı da aynı işleyişi anlatıyor: çocuk ses çıkardığında, jest yaptığında ya da ağladığında yetişkinin göz teması, sözcük veya kucakla karşılık vermesi beynin bağlantılarını kuruyor.

Nöbet anında çocuğu ikna etmeye çalışmak yerine sakin kalın, güvenliği sağlayın, sonrasında olanı basit sözcüklerle adlandırın.

Bilişsel gelişim ve bu ayın oyunu

CDC'nin 18 ay bilişsel maddeleri bu ayda derinleşiyor: ev işlerini taklit etme ve oyuncakları amacına uygun kullanma. ZERO TO THREE'nin listesinde basit "-mış gibi" oyunlar, aynada kendini tanıma ve en az bir vücut bölümünü gösterme de var. Bu liste %75 eşiğini kullanmıyor; CDC ile çeliştiğinde CDC esas alınır.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin "The Power of Play" klinik raporu 1-3 yaş için somut öneriler veriyor: kağıt ve kalemle karalama; küpler, plastik kaplar, tahta kaşıklar, yapbozlar; yürüme, zıplama, tek ayak üstünde durma gibi bedensel keşifler; boş bardaktan içiyormuş gibi yapmak; düzenli kitap okumak; şarkı ve ritim. Listede bir madde daha var: çocuğunuzu akranlarıyla etkileşime teşvik edin. Aynı rapora göre oyun beyin yapısını ve işlevini geliştirir; öğrenilen içerikten çok öğrenme sürecinin kendisini yöneten yürütücü işlevi destekler.

Ekran konusunda kaynaklar ayrışıyor. WHO 1 yaşındakiler için ekranı önermiyor, 2 yaşında en fazla 1 saat diyor; AAP ise 18 aydan 5 yaşa kadar günde 1 saat sınırı öneriyor. NHS ekrandan kaçınmayı, kullanılacaksa bağ kuran ortak etkinlikler için kullanmayı öneriyor.

Beslenme

Beslenme artık aile sofrasının bir parçası. WHO 9-23 ay arası için günde 3-4 öğün ve gerekirse 1-2 ara öğün öneriyor. WHO'nun 2023 tamamlayıcı beslenme kılavuzunda 12-23 ay için hayvansal süt öneriliyor, devam sütleri önerilmiyor; et, balık ya da yumurta ile sebze-meyvenin her gün tüketilmesi güçlü öneri. Şeker, tuz ve trans yağı yüksek besinler ile şekerli içecekler önerilmiyor. Emzirme sürüyorsa devam edebilir; WHO iki yaş ve ötesini öneriyor.

Boğulma güvenliği hala geçerli: AAP besinlerin yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmayacak biçimde kesilmesini, bütün üzüm, bütün kuruyemiş, patlamış mısır, sosis ve sert şeker verilmemesini ve yemekte gözetimin sürmesini öneriyor. Bu ay iştahın dalgalanması sık karşılaşılan bir durum; CDC'nin hatırlattığı gibi çocuklar her gün farklı miktarda yiyebilir ve bu normaldir.

Uyku

AASM'nin (Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi) uzlaşı bildirisine göre 1-2 yaş için önerilen süre 24 saatte 11-14 saat, gündüz uykuları dahil. Çoğu çocuk bu yaşta tek gündüz uykusuna geçmiş oluyor ya da geçiş sürecinde. Uyku sorunları genellikle gelişimin kendisinden geliyor: yeni kazanılan özerklik duygusu yatağa gitmeyi reddetmeye, ayrılık kaygısı gece uyanmalarına dönüşebiliyor. AAP kaygının bebeklikte atlanıp 15 ya da 18. ayda ortaya çıkabildiğini, NHS ise yaklaşık 6 ay ile 3 yaş arasında bunun çok yaygın olduğunu belirtiyor.

Büyüme

"Kaç kilo olmalı" sorusunun tek bir doğru cevabı yok, çünkü sağlıklı aralık geniş. WHO büyüme standartlarına göre 19 aylık bir çocukta:

Tabloya göre aynı yaştaki iki sağlıklı çocuk arasında 4-5 kilo fark olabiliyor. Bu yüzden asıl bakılan, çocuğun kendi eğrisini izleyip izlemediği. Ayrıntı için bebek kilo boy tablosu.

Sağlık takvimi

Ulusal aşı takviminde basamaklar belirli aylara denk geliyor; 19. ay bunlardan biri değil. Komşu basamaklar 18. ayın sonu ve 24. ayın sonu. Çocuğunuzun hangi aşıyı ne zaman olacağı aşı kartında yazıyor; eksik ya da gecikmiş doz olup olmadığını hekiminizle kontrol edin.

ABD'de AAP'nin rutin kontrol takvimine (periyodiklik tablosu) göre izlem ziyaretleri 18. ve 24. ayda; gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda. Türkiye'de izlem düzeni farklı olabilir. Arada planlı bir kontrol olmasa da gözlemi sürdürün; aklınıza takılan bir şey varsa belirli bir ayı beklemeniz gerekmez.

Artık yaşıtlarına ihtiyacı var

Bu ayın konusu sözcükler. "Benim", "ver", "sıra" gibi sözcükler, karşısında kendisi kadar küçük ve kendisi kadar sabırsız bir çocuk olduğunda yeni bir anlam kazanır. Yetişkin çoğu zaman çocuğun ne demek istediğini o söylemeden anlar; bir yaşıt anlamayabilir. Bu da çocuğu derdini sözcüklerle anlatmaya yöneltebilir.

ZERO TO THREE paralel oyunun yaklaşık 15 ay civarında başladığını, kesin bir başlangıç ya da bitiş tarihi olmadığını belirtiyor: çocuklar yan yana, benzer ya da farklı malzemelerle ama ayrı fikirler peşinde oynuyorlar. Yan yana oynamanın da katkıları var: ZERO TO THREE bunlar arasında gözlem ve taklit yoluyla öğrenmeyi, erken sosyal becerileri ve doğrudan iletişim ve dil gelişimini sayıyor. StatPearls'ün akran oyunu derlemesi ise 2 yaştan itibaren çocuğun etkileşimini bakım verenlerin ötesine, yaşıtlarına genişlettiğini ve akran oyununun perspektif alma, empati, sıra alma, paylaşma, işbirliği ve müzakere becerilerini geliştirdiğini aktarıyor.

İkinci fayda gözlem. Çocuğun paylaşmayı, sıra almayı ve anlaşılmadığında ne yaptığını en açık biçimde bir yaşıtıyla birlikteyken görürsünüz. Eurydice'in Türkiye okul öncesi derlemesine göre de gözlem, okul öncesi öğretmenlerinin gelişimi değerlendirmede kullandığı temel yöntemdir.

Yaşamın ilk yıllarında saniyede 1 milyondan fazla yeni sinirsel bağlantı kuruluyor ve beynin plastisitesi, yani değişip uyum sağlama gücü, yaşla azalıyor (Harvard Center on the Developing Child). Bu yüzden erken fark edilen bir gelişimsel fark daha kolay ve daha az müdahaleyle desteklenebiliyor. ABD'de AAP'nin 9, 18 ve 30. aylarda gelişimsel tarama, 18 ve 24. aylarda otizm taraması önermesi de bu mantığa dayanıyor.

Grup ortamının faydası kaliteye bağlı. ABD Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü'nün (NICHD) geniş çalışması nitelikli bakımın daha iyi bilişsel ve dil gelişimiyle ilişkili olduğunu gösteriyor; aynı çalışma bakımda geçen sürenin artmasının 2 ve 4,5 yaşta bir miktar daha az işbirlikçi ve daha saldırgan davranışla ilişkili bulunduğunu da söylüyor. Çalışmada çocuğun gelişimini öngörmede aile özellikleri, bakım özelliklerinden daha güçlü çıktı. Kalite ölçütleri somut: AAP ile Amerikan Halk Sağlığı Derneği'nin (APHA) ortak standardı 13-35 ay için çocuk-yetişkin oranını 4:1 (bir yetişkine en çok 4 çocuk), grubu en çok 8 olarak veriyor; buna aynı ekibin sürekliliği ve gözleme dayalı yazılı takip eklenmeli.

Akran ilişkilerinin nasıl kurulduğu çocuklarda sosyalleşme yazısında açıklanıyor. Çocuğunuz haftada birkaç saat yaşıtlarıyla aynı ortamı paylaşabilir; bu bir kurumda ya da düzenli buluşan birkaç aileyle mümkün olabilir.

Ne zaman uzmana danışılmalı

CDC artık yaşa özel uyarı listesi yayımlamıyor; mesajı kısa: beklemeyin. Beklenen bir beceri eksikse, çocuğunuz daha önce yapabildiği bir şeyi artık yapmıyorsa ya da adını koyamadığınız bir kaygınız varsa, hekiminize söyleyin ve tarama isteyin.

19. ay özelinde dört somut başlık:

• Hala yürümüyorsa. WHO'nun desteksiz yürüme penceresi 17,6 ayda kapanıyor.
• Sözcük dağarcığı büyümüyorsa. Aylardır yeni sözcük eklenmiyorsa konuşulmalı.
• Jest yoksa. İşaret etme, gösterme, uzatma gibi jestler dilin öncüsü.
• Nöbet sırasında kendine zarar veriyorsa. Nöbetlerin bu yaşlarda bir süre artması beklenir; Hoyniak ve arkadaşlarının çalışması, okul öncesine geçerken azalmayan ya da kötüleşen nöbetlerin izlenmesi gerektiğini gösteriyor. Çocuğun kendine zarar verdiği nöbetler ise belirli bir yaşı beklemeden hekimle konuşulmalı.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

19 aylık bebek kaç kelime söylemeli? Kesin bir sayı vermek doğru olmaz. ASHA'nın sayısal ölçütü 19-24 ay bandının sonu için geçerli: en az 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler. ZERO TO THREE 18 ay için en az 20 sözcük ya da sözcük benzeri ses diyor. Asıl bakılacak şey, artışın sürüp sürmediği.

19 aylık çocuk iki kelimeyi birleştirmeli mi? Henüz gerekmiyor. İki sözcüğü birleştirme CDC'nin 2 yaş listesinde, ASHA'nın 19-24 ay bandında yer alıyor, yani önümüzdeki aylarda beklenen bir beceri. 19. ayda başlamış olması güzel, başlamamış olması kendi başına sorun değil.

Öfke nöbetleri bu kadar sık normal mi? Evet. Development and Psychopathology'de yayımlanan çalışmaya göre 18-24 ay arasındaki çocukların %87'sinde öfke nöbeti görülüyor. NHS nöbetlerin genellikle 18 ay civarında başladığını, çocuk daha çok konuşabildikçe azaldığını ve 4 yaşında çok daha seyrek olduğunu belirtiyor.

19 aylık çocuk günde kaç saat uyumalı? AASM'nin uzlaşı bildirisine göre 1-2 yaş için önerilen süre 24 saatte 11-14 saat, gündüz uykuları dahil. Çoğu çocuk bu yaşta tek gündüz uykusuna geçiyor.

19. ayda aşı var mı? Ulusal aşı takviminde 19. aya denk gelen ayrı bir basamak yok; komşu basamaklar 18. ve 24. ayın sonu. Aşı kartınızı hekiminizle birlikte gözden geçirin, eksik ya da gecikmiş doz varsa hekiminiz telafi planı yapar.

Tuvalet eğitimine başlamalı mıyım? Zamanı yaklaşıyor ama henüz bu ayın konusu değil. AAP mesane ve bağırsak kontrolü işaretlerinin genellikle 18-24 ay arasında görülmeye başladığını belirtiyor. Hazır olma işaretleri 20 aylık bebek gelişimi yazısının konusu.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi sayfasına, geçen ay için 18 aylık bebek gelişimi yazısına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 18 Months
• CDC — Milestones by 2 Years
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• NHS — Temper tantrums
• Hoyniak ve ark. — Developmental pathways from preschool temper tantrums to later psychopathology (Development and Psychopathology, 2022)
• AAP — Top Tips for Surviving Tantrums
• OPRE / ACF — Caregiver Co-regulation Across Development: A Practice Brief
• Harvard Center on the Developing Child — Serve and Return
• Harvard Center on the Developing Child — Brain Architecture
• ZERO TO THREE — Appendix A: Developmental Milestones
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood
• StatPearls / NCBI — Peer Play
• NICHD — The NICHD Study of Early Child Care and Youth Development
• AAP + APHA — Caring for Our Children, Standard 1.1.1.2
• Eurydice — Türkiye: Educational guidelines
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• WHO — Complementary feeding guideline recommendations (2023)
• AAP — Choking Prevention for Babies & Children
• CDC — How Much and How Often To Feed
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• AAP — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• NHS — First words and little sentences: 1 to 2 years
• AAP — How to Ease Your Child's Separation Anxiety
• NHS — Anxiety in children
• AAP — The Right Age to Potty Train
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.