Çocuklarda Sosyalleşme: Akranla Oyun Çocuğa Ne Öğretir?

Çocuklarda sosyalleşme 15 ay civarında paralel oyunla görünür hale gelir. İki yaşından itibaren etkileşim alanı bakım verenlerin ötesine, yaşıtlara doğru genişler. Sıra alma, müzakere ve uzlaşma gibi beceriler de eşitler arasındaki bu ilişkiler içinde gelişir.

Oyunun gelişim basamakları

Sosyalleşme tek adımda olmaz; çocuğun oyunu zamanla başkalarını da içine alır. StatPearls'ün akran oyunu derlemesi bu basamakları şöyle tarif ediyor:

• Yalnız oyun. Çocuk dış etkileşim olmadan bağımsız oynar.
• Paralel oyun. İki çocuk benzer nesnelere odaklanmış olarak yan yana oynar, ama doğrudan etkileşim yoktur.
• Sosyal ve işbirlikçi oyun. Çocuklar paylaşılan bir fikir üzerinden etkileşim başlatır.

Aynı kaynak, 2 yaşından itibaren çocukların etkileşimlerini bakım verenlerin ötesine yaşıtlarına genişlettiğini belirtiyor. İkinci yaşta sosyalleşme yön değiştirir: çocuk yetişkinin yanı sıra kendisi gibi biriyle de öğrenmeye başlar.

Paralel oyun: yan yana ama ayrı

Paralel oyun genellikle 15 ay civarında ortaya çıkar; ancak kesin bir başlangıç ya da bitiş tarihi yoktur (ABD'deki erken çocukluk kuruluşu ZERO TO THREE'nin uzmanlar için hazırladığı rehber). Çocuklar birbirine yakın, benzer ya da farklı malzemelerle oynar ama ayrı fikirleri izlerler.

Somut hali şöyle görünür: iki çocuk yan yana oturmuş, biri kendi kulesini kuruyor, diğeri başka oyuncaklarla kendi kulesini. Ya da ikisi de araba itiyor, ama farklı yollarda, arada bir birbirlerine bakarak.

Anne babalar bu tabloyu çoğu zaman "oynamıyorlar ki, yan yana duruyorlar sadece" diye yorumlar. Oysa ZERO TO THREE paralel oyunun katkılarını şöyle sıralıyor: gözlem ve taklit yoluyla öğrenme, erken sosyal beceriler, iletişim ve dil gelişimi, sosyal-duygusal gelişim, düşünme ve motor beceriler.

Bu dönemin diğer gelişim başlıklarını 18 aylık bebek gelişimi yazısında bulabilirsiniz.

Akran oyunu hangi becerileri geliştiriyor?

Akran oyunu, başkalarını gözeten davranışların temelindeki prososyal becerileri geliştirir. StatPearls derlemesi bunları şöyle sıralıyor: perspektif alma, empati, sıra alma, paylaşma, işbirliği ve müzakere.

Bu altı becerinin ortak yanı, hiçbirinin tek başına öğrenilememesi ve her birinin bir karşı taraf gerektirmesidir. Karşı tarafın kim olduğu da sonucu değiştirir; asıl konu bu ilişkinin niteliğidir.

Yaşıtlarla oyun bu becerileri nasıl destekler?

Ev, çocuğun sosyal gelişimi için en önemli yerdir. Ama bir şeyi yapısal olarak sağlayamaz.

Evde bir yetişkin çocuğa sıra alma fırsatı verir. Oyuncağı uzatır, "şimdi sıra sende" der, kendi isteğini bir kenara koyar, çocuğun temposunu bekler. Bunu yapabilir, çünkü yetişkinin kendi isteğini erteleyecek öz düzenleme becerisi vardır.

Akran ise sıra alma fırsatı vermez. Çünkü akranın da tam olarak aynı anda, aynı oyuncağı isteme ihtimali vardır ve o da isteğini erteleyemez. İki çocuk aynı kırmızı arabayı istediğinde ortaya çıkan şey, yetişkinin kurduğu bir alıştırma değil, gerçek bir anlaşmazlıktır.

Müzakere de bu anlarda öğrenilir. Sıraya girmek, takas etmek, vazgeçmek, ısrar etmek, bir yetişkine başvurmak: bu yolların hepsi ancak eşitler arasında çalışılabilir. Yetişkin karşısında çocuk her zaman güçsüz taraftır; akran karşısında ilk kez eşittir.

NAEYC'nin ifadesiyle çocuklar, eğitimcilerin kendileriyle ve diğer çocuklarla kurduğu etkileşimleri ve akran etkileşimlerini gözlemleyerek sosyal dinamiklere dair güçlü dersler alırlar. Çocuk başkalarının çatışmasını izleyerek de öğrenir.

Bu, "ev yetmez" demek değil. Evin sağladığı güvenli üs olmadan akran ortamı işlemez; akran ortamı olmadan da evde öğrenilenler sınanmaz.

Duygu düzenleme bağlantısı

Çocuklarda sosyalleşme ile öfke nöbetleri iç içe geçmiş iki konu. İkisini birbirine bağlayan kavram öz düzenleme.

Öz düzenleme doğumda gelişmeye başlar ve yaşamın ilk beş yılında hızla genişler (OPRE'nin bakım verenlerde birlikte düzenleme üzerine hazırladığı belge). Bu süreçte yetişkinin rolüne "birlikte düzenleme" (co-regulation) deniyor: çocuğun kendi başına yapamadığı sakinleşmeyi, bir yetişkinle birlikte yapması. Öğretilecek beceriler arasında duyguyu tanıma, problem çözme, perspektif alma ve sakinleşme stratejileri sayılıyor.

Harvard Üniversitesi Gelişen Çocuk Merkezi ise yürütücü işlev ve öz düzenleme becerilerini "beyindeki hava trafik kontrol sistemi" benzetmesiyle anlatıyor ve kimsenin bu becerilerle doğmadığını, hepimizin onları geliştirme kapasitesiyle doğduğunu belirtiyor.

Aynı merkezin "serve and return" (karşılıklı alışveriş) kavramı da mekanizmayı gösteriyor: çocuk sesleniyor, işaret ediyor ya da ağlıyor; yetişkin göz teması, söz ya da kucakla karşılık veriyor. Bu karşılıklı alışveriş beyindeki sinirsel bağlantıları kuruyor ve güçlendiriyor; böylece beyin mimarisini şekillendiriyor.

Öfke nöbetleriyle ilişkisi

Rakamlar, öz düzenlemenin bu yaşta ne kadar yeni bir beceri olduğunu gösteriyor. Okul öncesi öfke nöbetlerini inceleyen bir çalışmaya göre öfke nöbeti gösteren çocukların oranı:

18-36 ay, öfke nöbetinin neredeyse her çocukta görüldüğü dönem. Bu yaşta nöbeti gelişimin bir parçası olarak okumak gerekiyor: çocuk isteğini erteleyemiyor, çünkü erteleme becerisi henüz kurulmadı. NHS de nöbetlerin genellikle 18 ay civarında başladığını, çocuk daha çok konuşabildikçe azaldığını belirtiyor.

Akran ortamı tam olarak bu becerinin çalışıldığı yerdir. Bir çocuk sırasını beklemeyi, oyuncağı geri vermeyi ya da öfkesini kelimeye çevirmeyi, bunları gerçekten yapması gereken bir durumda öğrenir. Evde, özellikle yaşıt yoksa, bu durum daha seyrek doğar; grupta günde onlarca kez doğar.

Öfke nöbetinin seyri ve dikkat gerektiren işaretler öfke nöbeti nedir? yazısında ayrıca ele alınıyor.

Gözlemin değeri: bazı şeyler ancak grupta görülür

Bir çocuğun sosyal-duygusal gelişimi hakkında evde toplanabilecek bilgi sınırlıdır. Sıra almayı, çatışmadan sonra toparlanmayı, bir başkasının üzüntüsüne tepki vermeyi ancak yaşıtlarıyla birlikteyken görebilirsiniz.

Eurydice'in Türkiye dosyasında da belirtildiği gibi gözlem, okul öncesi öğretmenlerinin çocukların gelişimini değerlendirmede kullandığı temel yöntemdir. Değerlendirme, çocuğun doğal ortamındaki davranışını izleyerek yapılır.

Bu yüzden bir oyun grubundan ya da okuldan bekleyebileceğiniz en değerli şeylerden biri, düzenli tutulan gözlem kayıtlarıdır.

Erken fark etmek neden bu kadar önemli?

Grupta görülebilen şeylerin bir kısmı iyi haber, bir kısmı erken uyarıdır. Erken uyarının değeri de zamanlamasından gelir.

Harvard Gelişen Çocuk Merkezi, yaşamın ilk yıllarında saniyede bir milyondan fazla yeni sinirsel bağlantı kurulduğunu ve beynin uyum sağlama kapasitesi olan plastisitenin yaşla birlikte azaldığını belirtiyor.

Bu yüzden düzenli tarama öneriliyor. ABD'de Amerikan Pediatri Akademisi'nin önerisine göre bütün çocuklar düzenli sağlam çocuk izlemlerinde 9, 18 ve 30. aylarda gelişimsel gecikme ve yetiyitimi açısından taranmalı; otizme özgü tarama ise 18 ve 24. aylarda yapılmalıdır. CDC de şöyle uyarıyor: çocuğunuz bir ya da daha fazla kilometre taşını karşılamıyorsa, daha önce sahip olduğu bir beceriyi kaybettiyse ya da başka bir endişeniz varsa beklemeyin.

Bir çocuğu her gün yaşıtlarıyla birlikte gören bir ekip, desteğe ihtiyaç duyduğu bir alanı evde fark edilmeden önce görebilir. Neyin gerçekten uyarı işareti sayıldığını gelişimsel kırmızı bayraklar yazısında topladık.

Ama grup tek başına yetmiyor: kalite şartı

Akran ortamının değerini tartarken araştırmaların gösterdiği sınırları da bilmek gerekir.

ABD Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü'nün (NICHD) Erken Çocuk Bakımı Çalışmasında incelenen bakım düzenlemelerinin yüzde onundan azı çok yüksek nitelikli bulundu. Aynı çalışma daha yüksek nitelikli bakım alan çocukların bilişsel işlev ve dil gelişiminde bir miktar daha iyi olduğunu bildiriyor. Ancak çalışma iki uyarı daha veriyor: bakımda daha fazla zaman geçiren çocuklar 2 ve 4,5 yaşta bir miktar daha az işbirlikçi, daha itaatsiz ve daha saldırgan bulundu; ayrıca aile özellikleri çocuğun gelişimini bakım özelliklerinden daha güçlü yordadı, yani çocuğun nasıl gelişeceği hakkında daha çok ipucu verdi.

Bir gruba gitmek, çocuk için kendiliğinden bir kazanç değildir. Kazancı üreten şey grubun niteliğidir: küçük grup, uygun çocuk-yetişkin oranı, aynı çocuğu izleyen aynı ekip ve çatışmayı bastırmak yerine ona eşlik eden bir yetişkin tutumu. Hiçbir grup da evin yerine geçmez; grup, evde kurulan güvenli ilişkinin uygulandığı alandır.

Oyun grubunun ne olduğu oyun grubu nedir, anne ya da babanın gruba katıldığı modelin işleyişi ise anneli oyun grubu yazısında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Çocuğunuzun okulda hangi anlarda zorlandığını ve nelerden keyif aldığını sizinle paylaşırız. Evde yaşadıklarınızı da dinleyip neleri deneyebileceğinizi birlikte konuşuruz. Aile Koçluğu görüşmelerinde denediklerinizin nasıl gittiğini izleriz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuklarda sosyalleşme kaç yaşında başlar? Paralel oyun genellikle 15 ay civarında ortaya çıkar; ZERO TO THREE kesin bir başlangıç ya da bitiş tarihi olmadığını belirtiyor. StatPearls ise 2 yaşından itibaren çocukların etkileşimlerini bakım verenlerin ötesine, yaşıtlarına genişlettiğini bildiriyor. Süreç kademeli, takvim esnektir.

Çocuğum diğer çocuklarla oynamıyor, yan yana duruyor. Sorun mu? Büyük olasılıkla hayır; tarif ettiğiniz şey paralel oyun. Çocuklar birbirine yakın, benzer ya da farklı malzemelerle oynar ama ayrı fikirleri izlerler. ZERO TO THREE bu oyunun gözlem ve taklit yoluyla öğrenmeye, erken sosyal becerilere, dile ve sosyal-duygusal gelişime katkı verdiğini belirtiyor.

Kalabalık bir aileyiz, evde yeterince sosyalleşiyor mu? Kardeşler ve kuzenlerle geçen zaman çocuğa çok şey öğretir. Ama yaş farkı varsa çoğu zaman büyük olan idare eder, küçük olan uyar. Yaşıtlarla düzenli oyun buna başka bir şey ekler: güçleri denk çocuklarla sıra almak, pazarlık etmek ve anlaşmazlıktan sonra toparlanmak.

Akran ortamı öfke nöbetlerini artırır mı? Kısa vadede çatışma sayısı artabilir. Ama bu dönemde nöbet zaten çok yaygın: 18-24 ayda çocukların %87'si, 30-36 ayda %91'i öfke nöbeti gösteriyor. Öz düzenleme doğumdan itibaren gelişen ve ilk beş yılda hızla genişleyen bir beceri; akran ortamı bu becerinin çalışıldığı yerdir.

Çocuğumu bir gruba göndermek gelişimini garantiler mi? Hayır. NICHD çalışmasında incelenen bakım düzenlemelerinin yüzde onundan azı çok yüksek nitelikli bulundu; ayrıca bakımda daha fazla zaman geçiren çocuklarda bir miktar daha az işbirliği ve daha fazla saldırganlık bildirildi. Aynı çalışmada aile özellikleri, çocuğun gelişimini bakım özelliklerinden daha güçlü yordadı. Belirleyici olan grubun niteliği.

Gelişimde bir gecikme olup olmadığını ne zaman anlarım? ABD'de Amerikan Pediatri Akademisi 9, 18 ve 30. aylarda gelişimsel tarama, 18 ve 24. aylarda otizm taraması öneriyor. Harvard'ın verilerine göre ilk yıllarda saniyede bir milyondan fazla sinirsel bağlantı kuruluyor ve plastisite yaşla azalıyor. CDC de kilometre taşı karşılanmıyorsa ya da kazanılmış bir beceri kaybedildiyse beklememeyi öneriyor.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• StatPearls / NCBI — Peer Play (Scott HK, Cogburn M)
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood: A Guide for Professionals
• NAEYC — Principles of Child Development and Learning and Implications That Inform Practice
• OPRE / ACF — Caregiver Co-regulation Across Development: A Practice Brief (Rosanbalm KD, Murray DW)
• Harvard Center on the Developing Child — A Guide to Executive Function
• Harvard Center on the Developing Child — Serve and Return
• Harvard Center on the Developing Child — Brain Architecture
• Development and Psychopathology — Developmental pathways from preschool temper tantrums to later psychopathology (Hoyniak CP ve ark.)
• NHS — Temper tantrums
• Avrupa Komisyonu Eurydice — Türkiye: Educational guidelines
• CDC — Clinical Screening for Autism Spectrum Disorder
• CDC — CDC's Developmental Milestones
• NICHD / NIH — The NICHD Study of Early Child Care and Youth Development: Findings for Children up to Age 4½ Years

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.