Anneli (Ebeveynli) Oyun Grubu Nedir, Gerçekten İşe Yarıyor mu?

Anneli ya da ebeveynli oyun grubu, çocuğun anne, baba ya da başka bir bakım vereniyle katıldığı, haftada bir ya da birkaç kez buluşan küçük ve oyun temelli bir gruptur. Ayrılık denenmediği için tam ayrılığa geçmeden önce doğal bir basamak olabilir. Bu düzeni değerlendirirken hem bağlanma araştırmalarının çocuk açısından söylediklerine hem de ebeveynin destek ihtiyacına bakmak gerekir.

Bu yazı, ebeveyn katılımlı oyun gruplarını genel olarak anlatır. İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur.

Ebeveynli oyun grubu nasıl işler?

Kurumdan kuruma değişmekle birlikte ortak iskelet şöyle:

• Küçük bir çocuk grubu ve her çocuğun yanında bir yetişkin (anne, baba, bakım veren) bulunur.
• Oturum genellikle bir-iki saat sürer, haftalık ya da haftada birkaç kez tekrarlanır.
• Alan çocuğun serbestçe dolaşabileceği biçimde kurulur; malzemeler açık uçludur.
• Yetişkin, çocuğu yönlendirmekten çok ona dayanak olur: odada durur, çocuk gerektiğinde ona geri döner.
• Grubu yürüten uzman hem etkinliği taşır hem de çocukları yaşıtları arasında gözlemler.

Bu düzende ayrılık hedeflenmez. Ayrılık başladığında düzenin adı da değişir; bu farkın ayrıntıları oyun grubu nedir yazısında yer alıyor.

Çocuk için neden işe yarıyor? Güvenli üs

Bağlanma kuramında Mary Ainsworth'e ait bir kavram burada işe yarıyor: güvenli üs. Bretherton'ın bağlanma kuramının kökenlerini anlattığı derlemesine göre Ainsworth'ün kurama kattığı asıl fikir, bağlanma figürünün, bebeğin dünyayı keşfetmek için yola çıktığı güvenli bir zemin olmasıdır. Aynı derlemeye göre bebekler ve küçük çocuklar, tanımadık ortamlara açılmadan önce ebeveynlerine güvenli bir bağımlılık geliştirmeye ihtiyaç duyar.

Ebeveynli oyun grubunun mantığı bu cümleye dayanıyor. Çocuk, ebeveyni odadayken daha çok keşfe çıkar; çünkü keşif, geri dönülecek bir yerin var olmasına bağlıdır.

Tanıdık bir sahne: çocuk odanın ortasına gider, bir şeye dokunur, dönüp ebeveynine bakar, yüzündeki ifadeyi okur, sonra devam eder. Bu dönüp bakma bir tereddüt değil; güvenli üssün çalıştığının kanıtı.

Kortizol araştırması

Ahnert ve arkadaşlarının 2004'te yayımladığı çalışma, 15 aylık 70 bebeği kreşe geçiş sürecinde izledi. Önce annenin bulunduğu bir alıştırma evresi, ardından annesiz ayrılık günleri ve beş ay sonra izlem yapıldı. Çalışmada stresle yükselen bir hormon olan kortizol ölçüldü.

Bu konu için iki bulgu öne çıkıyor:

1. Güvenli bağlanan bebekler, alıştırma evresinde belirgin biçimde daha düşük kortizol gösterdi. Annenin yanında yapılan alıştırma dönemi her çocuk için aynı biçimde geçmiyor; ilişkinin niteliği ölçülebilir bir fark yaratıyor.
2. Anneler geçiş sürecine daha fazla zaman ayırdığında bağlanma ilişkisi korundu ya da iyileşti.

İkinci bulgu, uyumu aceleye getiren programlara karşı somut bir dayanak. Uyum sürecine ayrılan zaman boşa gitmiyor.

Aynı çalışma ayrılığın zorlayıcı olduğunu da gösteriyor: annenin ayrılmasının ardından ilk 60 dakikada tükürük kortizolü yükseldi ve düzeyler ev ölçümlerine göre %75 ile %100 arasında daha yüksekti. Ebeveynli oyun grubu bu yükselmeyi ortadan kaldırmaz, ama ayrılıktan önce çocuğa mekanı, yüzleri ve rutini tanıma fırsatı verir.

Berlin Uyum Modeli'nin ilk üç günü

Almanya'da yaygın kullanılan Berlin Uyum Modeli, kreşe geçişi kademeli bir protokole bağlar. Modelin ilk aşaması üç günlük bir tanışma evresidir: çocuk her gün yaklaşık bir saat, ebeveyniyle birlikte gruptadır ve bu üç gün boyunca hiçbir ayrılık denenmez. Ebeveynden oldukça pasif kalması beklenir; odakta çocuğun ortamı kendi hızında keşfetmesi vardır.

Dördüncü günde ilk ayrılık denenir ve bu ayrılık gizlice değil, açıkça yapılır: yakın bağlanma figürü çocuğa net biçimde veda eder, odadan çıkar, yakında kalır ve en geç yarım saat içinde döner.

Modele göre uyum, çocuk bakım verenini bir güvenli üs olarak kabul ettiğinde ve ondan gelen teselliyi aldığında tamamlanmış sayılır.

Bu açıdan bakınca ebeveynli oyun grubu, kabul görmüş bir uyum protokolünün ilk basamağını haftalara yayan bir düzen gibi düşünülebilir. Sürecin bütününü okula uyum süreci yazısında adım adım bulabilirsiniz.

Akran boyutu: çocuk yalnızca ebeveyniyle oynamıyor

Oyun grubunun ikinci işlevi, çocuğu yaşıtlarıyla buluşturması.

ZERO TO THREE'nin paralel oyun rehberine göre paralel oyun genellikle 15 ay civarında ortaya çıkar; kesin bir başlangıç ya da bitiş tarihi yoktur. Çocuklar yan yana, benzer ya da farklı malzemelerle oynar ama ayrı fikirleri izler: yan yana ayrı kuleler yapmak, arabaları farklı yollarda sürerken arada birbirine bakmak gibi. Rehberin saydığı katkılar arasında gözlem ve taklit yoluyla öğrenme, erken sosyal beceriler, iletişim ve dil gelişimi, sosyal-duygusal gelişim, düşünme ve motor beceriler yer alıyor.

StatPearls'ün akran oyunu derlemesine göre iki yaştan itibaren çocuklar etkileşimlerini bakım verenlerin ötesine, yaşıtlarına genişletir; akran oyunu da perspektif alma (başkasının bakış açısını anlayabilme), empati, sıra alma, paylaşma, işbirliği ve müzakere becerilerini geliştirir.

Yaşıtlarıyla oynarken çocuk evde öğrendiklerini farklı durumlarda dener; sırayla kullanmayı, beklemeyi ve paylaşmayı yaşayarak öğrenir. Konunun ayrıntıları akran ilişkileri ve sosyalleşme yazısında yer alıyor.

Ebeveyn için neden işe yarıyor?

Diş çıkarma, gaz sancısı ve tuvalet eğitimi gibi konularda pek çok ebeveynin forumlara yöneldiğini görüyoruz. Bu arayışın altında çoğu zaman uzman görüşünün yanında, aynı süreçten geçen başka bir ebeveynle temas kurma isteği de vardır.

Aradıkları şey çoğu zaman bilgiden çok bir karşılaştırma. "Sizinki de mi böyle yapıyor" cümlesinin, sayfalarca kaynaklı metnin yapamadığı bir işi var.

Oyun grubunun ebeveyn açısından değerlerinden biri de bu temastır. Odadaki yetişkinler benzer dönemlerden geçerken birbirlerini görür ve yaşadıklarında yalnız olmadıklarını fark eder. Bu temas, aynı ortamı paylaşmanın doğal bir sonucudur; oyun grubu yapılandırılmış bir destek grubu vaat etmez.

Bunun çocuğa dönen tarafı da var

Harvard Üniversitesi Gelişen Çocuk Merkezi'ne göre şefkatli yetişkinlerle kurulan destekleyici ilişkiler, çocuğun stres tepkisini hafifletir ve dayanıklılığı destekler. Burada stresi hafifleten yetişkin, çocuğun yanındaki ebeveyn ya da bakım verendir.

ABD'deki Planlama, Araştırma ve Değerlendirme Ofisi'nin (OPRE) birlikte düzenleme üzerine hazırladığı uygulama raporuna göre birlikte düzenleme, ilgi gösteren yetişkinlerle çocuklar arasındaki, öz düzenleme gelişimini besleyen destekleyici süreçtir. Öz düzenleme, çocuğun duygularını ve davranışını kendi başına yönetebilmesidir. Aynı rapor öz düzenlemenin doğumla birlikte gelişmeye başladığını ve ilk beş yılda hızla genişlediğini belirtiyor.

İki kaynağı birlikte düşününce çocuğun sakinleşebilmesinin, yanındaki yetişkinin sakin kalabilmesiyle yakından ilişkili olduğu görülür. Bu yüzden ebeveyni desteklemek, çocuğu da desteklemek demektir; oyun grubunda ebeveynin bulduğu kısa nefes alanı çocuğa da yarar.

Ebeveyn için öğrenme: "Benim çocuğum normal mi?" sorusu

Oyun grubunun somut faydalarından biri de bu.

Çocuğun yaşıtlarıyla oyunu, evdeki gözlemleri tamamlar. Bir oyuna nasıl katıldığını, sırasını beklerken neler yaptığını ve arkadaşlarıyla nasıl iletişim kurduğunu bu buluşmalarda da görebilirsiniz.

Ebeveynli oyun grubunda bu ortamı canlı olarak izlersiniz; uzmanın çocuğu grupta nasıl gözlemlediğini kendi gözünüzle görürsünüz. Çocuğunuzu yaşıtları arasında görmek, evde fark etmediğiniz yanlarını gösterir; merak ettiklerinizi de orada, uzmanla birlikte konuşabilirsiniz.

Türkiye'deki okul öncesi eğitimde de gözlem, öğretmenin çocuk gelişimini değerlendirmede kullandığı temel yöntem olarak tanımlanıyor. Oyun grubunda bu mesleki değerlendirme, ebeveynin de izleyebildiği bir ortamda yapılıyor.

İyi bir oyun grubu seçerken bakılacaklar

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2019'daki kılavuzuna göre bir yaşın altındaki bebekler ve bir yaşındaki çocuklar için ekran süresi önerilmiyor; iki yaşında ise hareketsiz geçirilen ekran süresinin bir saati aşmaması gerektiği, daha azının daha iyi olduğu belirtiliyor. Bir oyun grubunda ekran kullanılıyorsa, sorulacak soru "neden" olmalı.

Çocuğu zorla gruba dahil etmeye çalışan, ağlayan çocuğun ebeveyninden hızla ayrılmasını isteyen, "birkaç günde alışır" diye kesin süre veren ya da gelişimi tek oturumda etiketleyen bir yaklaşım varsa, o grup bu yaşın ihtiyacını karşılamıyor demektir.

Oyun grubundan sonraki basamaklar

Doğal sıralama şöyle: önce ebeveynle birlikte katılım, sonra kısa ayrılıkların denendiği geçiş, sonra yarı zamanlı bağımsız katılım. Basamaklar çocuktan çocuğa farklı sürede çıkılır; birinin uzun sürmesi gecikme işareti sayılmaz.

Tam ayrılıklı bir düzene geçmeyi düşünüyorsanız, kanıtın iki yönünü de 2 yaşında okul erken mi yazısında topladık.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Oyun grubumuz 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Çocuğunuzun gruba alışmasını psikoloğumuzla birlikte takip eder, bu süreçte sizinle de görüşürüz. Oyun grubu programımızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Ebeveynli oyun grubu kaç yaşında başlar? Belirli bir yaş sınırı yok. Çocuğun bağımsız yürümesi ve yaşıtına ilgi göstermeye başlamasıyla birlikte anlamlı hale geliyor. Paralel oyunun genellikle 15 ay civarında ortaya çıktığı düşünülürse, bu dönem akran ortamının işlevsel olmaya başladığı zaman. Ancak ZERO TO THREE'nin de belirttiği gibi kesin bir başlangıç tarihi yok.

Ebeveyn odadayken çocuğun bağımsızlaşması gecikmez mi? Kanıt tersini gösteriyor. Bretherton'ın derlemesinde aktarıldığı gibi, çocuklar tanımadık ortamlara açılmadan önce güvenli bir bağımlılık geliştirmeye ihtiyaç duyar. Güvenli üs varken keşif artar. Berlin Uyum Modeli de ilk üç gün boyunca hiç ayrılık denenmemesini öngörüyor.

Ebeveynli oyun grubu, kreşe uyumu kolaylaştırır mı? Başvurulan kaynaklarda bunu doğrudan ölçen bir çalışma yok. Ancak Ahnert ve arkadaşlarının çalışmasında annelerin geçiş sürecine daha fazla zaman ayırdığı durumlarda bağlanma ilişkisinin korunduğu ya da iyileştiği bildiriliyor; Berlin Uyum Modeli de ayrılığı kademeli bir protokole bağlıyor. İkisi de kademeli geçişi destekliyor.

Odada ebeveyni varken çocuk yalnızca ona yöneliyor; boşuna mı gidiyoruz? Hayır. İlk oturumlarda kucaktan inmemek beklenen bir davranış. Berlin Uyum Modeli'nde de tanışma evresinde ebeveynden oldukça pasif kalması, çocuğu itmemesi isteniyor. Çocuğun odaya kendi hızında alışması, zorlanarak sağlanan bir uyumdan daha kalıcı oluyor.

Ebeveynli oyun grubunda ekran kullanılması sorun mu? Dünya Sağlık Örgütü bir yaş altı ve bir yaşındaki çocuklar için ekran süresi önermiyor; iki yaşında ise en fazla bir saat öneriyor ve daha azını daha iyi buluyor. Bu yaş grubuna yönelik bir oyun grubunda ekran kullanımı için ikna edici bir gerekçe bulmak zor.

Kaynaklar

• Developmental Psychology (1992), Bretherton I — The Origins of Attachment Theory: John Bowlby and Mary Ainsworth
• Child Development (2004), Ahnert L, Gunnar MR, Lamb ME, Barthel M — Transition to Child Care
• Universität Ulm Kindertagesstätte — Berliner Eingewöhnungsmodell (Berlin Uyum Modeli)
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood: A Guide for Professionals
• StatPearls / NCBI — Peer Play (Scott HK, Cogburn M)
• Harvard Center on the Developing Child — Toxic Stress
• OPRE / ACF (2017), Rosanbalm KD, Murray DW — Caregiver Co-regulation Across Development: A Practice Brief
• American Academy of Pediatrics & American Public Health Association — Caring for Our Children, Standard 1.1.1.2
• WHO (2019) — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• Avrupa Komisyonu Eurydice — Türkiye: Educational guidelines

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.