18 Aylık Bebek Gelişimi: Hekim Kontrolü ve Öfke Nöbetlerinin Başlangıcı

On sekizinci ayda resmi bir kilometre taşı listesi, ABD'de önerilen iki ayrı gelişim taraması, öfke nöbetleri ve akranlara artan ilgi aynı dönemde gündeme gelir.

Amerika Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) resmi 18. ay listesi dört gelişim alanını kapsar. ABD'de Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) aynı dönemde hem genel gelişimsel hem de otizme özgü tarama önerir; ulusal aşı takviminde de 18. ayın sonunda bir basamak bulunur.

Bu kontroller gelişimi düzenli izlemek ve gerektiğinde erken destek sağlamak içindir.

Bu ay tek bakışta

CDC 18 ay kilometre taşları

CDC'nin gelişim kontrol listeleri 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30 ay ile 3, 4 ve 5 yaş için hazırlanmıştır. 18. ay bunlardan biri. Geçen ayın tablosu için 17 aylık bebek gelişimi yazısına bakabilirsiniz.

CDC listeleri 2022'de baştan yazarken eşiği %50'den %75'e çıkardı; aşağıdaki maddeleri çocukların dörtte üçü 18. aya kadar yapıyor. Zubler ve arkadaşlarının Pediatrics dergisindeki makalesine göre ortanca yaşa dayalı listelerde çocukların yarısı beceriyi henüz kazanmamış oluyor ve bu, "bekleyip görelim" tutumunu besliyor. Aynı revizyonda yaşa özel uyarı işaretleri listeleri de kaldırıldı, çünkü karşılanmayan bir kilometre taşı zaten harekete geçme sebebi sayılıyor.

Sosyal ve duygusal

• Yanınızdan uzaklaşıyor, ama yakında olduğunuzdan emin olmak için bakıyor
• İlgi çekici bir şeyi size göstermek için işaret ediyor
• Ellerini yıkatmak için uzatıyor
• Sizinle birlikte kitabın birkaç sayfasına bakıyor
• Kolunu koldan geçirerek ya da ayağını kaldırarak giyinmenize yardım ediyor

Dil ve iletişim

• "Anne" ve "baba" dışında üç ya da daha fazla sözcük söylemeye çalışıyor
• Jest olmadan tek basamaklı yönergeyi izliyor: "Onu bana ver" dediğinizde oyuncağı veriyor

Bilişsel

• Süpürmek gibi ev işlerini taklit ediyor
• Oyuncakla basit biçimde oynuyor, örneğin oyuncak arabayı itiyor

Hareket ve fiziksel gelişim

• Kimseye ve hiçbir şeye tutunmadan yürüyor
• Karalıyor
• Kapaksız bardaktan içiyor, bazen dökerek
• Parmaklarıyla kendini besliyor
• Kaşık kullanmayı deniyor
• Koltuğa ya da sandalyeye yardımsız çıkıp iniyor

Bu liste bir sınav değil. Yine de karşılanmayan bir madde, "biraz daha bekleyelim" demek yerine hekim kontrolünde konuşulacak somut bir başlıktır.

Hareket: bağımsız yürüme penceresi kapanıyor

Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) Gana, Hindistan, Norveç, Umman ve Amerika Birleşik Devletleri'nde 816 çocuğu izlediği çalışma, altı büyük motor kilometre taşı için 1. ile 99. persentil arasını kapsayan kazanım pencereleri belirledi. Persentil bir sıralama ölçüsüdür: 99. persentildeki yaşa gelindiğinde çocukların %99'u beceriyi kazanmış olur.

Desteksiz yürüme penceresi 17,6 ayda kapanıyor ve CDC'nin 18 ay listesinde "tutunmadan yürüme" maddesi var. 18 aylık bir çocuk hala yürümüyorsa bu durum beklenerek geçiştirilmemeli.

Yürüyen çocuklarda bu ay denge ve tırmanma öne çıkıyor. Koşma CDC'de 2 yaş listesinde; şu an provası yapılıyor. İnce motorda karalama başlıyor; kalem avuç içiyle tutuluyor.

Dil ve iletişim

CDC bu ay için üç ve üzeri sözcük ile jestsiz tek basamaklı yönerge izlemeyi listeliyor. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 13-18 ay listesi tabloyu genişletiyor: "nerede" sorularında etrafa bakınma, "topu ver" gibi yönergeleri izleme, istemek ya da yorum yapmak için işaret etme, "hayır" için başını sallama, vücut bölümü gösterme ve uzun ses dizilerini gerçek sözcüklerle konuşma tonuyla birleştirme.

Sayısal ölçüt bir sonraki bantta geliyor: ASHA'nın 19-24 ay listesinde en az 50 farklı sözcük, iki sözcüğü birleştirme ve iki basamaklı yönerge var. 18. ayda bu ölçüt henüz beklenmiyor; beklenen, sözcüklerin artmaya devam etmesi.

ZERO TO THREE'nin 18 ay listesinde en az 20 sözcük ya da sözcük benzeri ses ve her ay tutarlı artış yer alıyor. Bu liste %75 eşiğini kullanmıyor; CDC ile çeliştiğinde CDC esas alınır.

Bir sınırlılık: ASHA normları Amerika'da İngilizce öğrenen çocuklara dayanıyor. Türkçenin ses ve ek yapısı farklı olduğu için sözcük sayımı da farklı işleyebilir.

Öfke nöbetleri başlıyor

Öfke nöbetleri birçok aileyi bu ay hazırlıksız yakalar.

İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti'ne (NHS) göre öfke nöbetleri genellikle 18 ay civarında başlar ve küçük çocuklarda çok yaygındır. Çocuk kendini ifade etmek istiyor ama zorlanıyor; aynı kaynağa göre hayal kırıklığı nöbet olarak çıkıyor. Konuşma geliştikçe nöbetler azalıyor, 4 yaşında çok daha seyrek.

Hoyniak ve arkadaşlarının Development and Psychopathology dergisindeki çalışmasına göre 18-24 ay arasındaki çocukların %87'sinde öfke nöbeti görülüyor. Nöbetler tipik olarak birkaç dakika sürüyor, tetikleyen olayla orantısız oluyor ve belli bir seyir izliyor: önce öfke zirve yapıyor, sonra hıçkırık gibi sıkıntı davranışları öne çıkıyor.

AAP'ye göre de nöbetler gelişimin normal bir parçası; en çok 1-3 yaş arasında görülüyor ve 3 yaşından sonra azalıyor. Bazı çocuklar çok nöbet geçiriyor, bazıları neredeyse hiç.

Peki ne yardımcı olur? Harvard Üniversitesi Gelişen Çocuk Merkezi yürütücü işlev ve öz düzenleme becerilerini beyindeki "hava trafik kontrol sistemi"ne benzetiyor: kimse bu becerilerle doğmaz, ama herkes onları geliştirme kapasitesiyle doğar. Bu yaşta öğrenme yolu birlikte düzenlemeden geçiyor.

ABD'deki Planlama, Araştırma ve Değerlendirme Ofisi'nin (OPRE) raporu bunu "yetişkinle çocuk arasında kurulan ve öz düzenlemenin gelişmesini destekleyen süreç" olarak tanımlıyor. Rapora göre öz düzenleme doğumdan itibaren gelişir ve ilk beş yılda hızla genişler; öğretilecek beceriler duyguyu adlandırma, problem çözme, perspektif alma ve sakinleşme stratejileridir.

Pratikte bu, nöbet sırasında akıl vermeye çalışmadan sakin kalmak ve güvenliği sağlamak, duyguyu adlandırmak ve sonrasında kısa bir onarım yapmak demek. Ayrıntısı öfke nöbeti nedir yazısında.

Hoyniak ve arkadaşlarının çalışması, okul öncesine geçişte sabit kalan ya da kötüleşen nöbetlerin ve kendine yönelik saldırganlık içeren nöbetlerin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Bu bilgi 18 aylık bir çocuk için tanı ölçütü sayılmaz; ilerleyen aylarda akılda tutulabilir.

ABD'de önerilen 18. ay taraması

AAP'nin Bright Futures izlem takviminde 18. ay hem rutin bir ziyaret hem de iki taramanın birden yapıldığı basamak. CDC de bütün çocukların rutin izlem ziyaretlerinde 9, 18 ve 30. aylarda gelişimsel gecikme ve engellilik açısından, 18 ve 24. aylarda ise otizm açısından taranmasını öneriyor.

Erken fark etmek önemli: Harvard Üniversitesi Gelişen Çocuk Merkezi'ne göre yaşamın ilk yıllarında saniyede bir milyondan fazla yeni sinirsel bağlantı kuruluyor ve beynin uyum sağlama kapasitesi (plastisite) yaşla azalıyor. AAP'nin bu aylarda tarama önermesinin mantığı da bu: erken fark edilen bir gelişimsel fark daha kolay ve daha az müdahaleyle desteklenebiliyor.

Tarama tanı değildir. Kullanılan araçlar genellikle ailenin doldurduğu anketlerdir. Otizm için M-CHAT, risk altındaki çocukları belirlemek için geliştirilmiş, iki aşamalı bir aile bildirimi aracıdır. Genel gelişime bakan ASQ ise 1-66 ay arasında iletişim, kaba motor, ince motor, problem çözme ve kişisel-sosyal alanlarını tarar.

Bir taramanın "geçilmemesi" ileri değerlendirme gerektiği anlamına gelir. Temiz bir tarama da sonraki aylarda doğan bir endişeyi dile getirmenize engel olmamalı.

CDC beklememeyi öneriyor. CDC'nin izlem soruları da bu ay olduğu gibi kullanılabilir: "Çocuğunuz daha önce yaptığı bir beceriyi kaybetti mi?" ve "Çocuğunuzun yaptığı ya da yapmadığı, sizi endişelendiren bir şey var mı?"

Hangi gözlemlerin değerlendirme gerektirdiği gelişimsel kırmızı bayraklar yazısında ayrıntılı olarak açıklanıyor.

Yaşıtlarla bir arada olmak

Çocuğunuzun öğrenme kaynakları 18. ayda çeşitlenmeye başlıyor. Bugüne kadar öğrendiklerinin çoğu yetişkinlerden geldi; yaşıtlar da yavaş yavaş bu kaynaklara katılıyor.

ZERO TO THREE paralel oyunun 15 ay civarında belirdiğini söylüyor: çocuklar yan yana, benzer ya da farklı malzemelerle ama kendi fikirlerini izleyerek oynar. Paralel oyun, akranla oynamanın ilk biçimidir. StatPearls'ün akran oyunu derlemesine göre çocuk 2 yaşından itibaren etkileşimini bakım verenlerin ötesine, yaşıtlarına genişletir; akran oyunu perspektif alma, empati, sıra alma, paylaşma, işbirliği ve müzakere becerilerini geliştirir. Bu becerilerin bir kısmı en çok başka çocuklarla bir aradayken çalışılır; kardeş, kuzen, park ya da düzenli buluşan birkaç aile bu fırsatı verir. Konunun tamamı için akran ilişkileri ve sosyalleşme yazısına bakabilirsiniz.

Sosyal-duygusal gelişimin bazı yönleri en iyi başka çocuklarla bir aradayken görülür: sıra alma, paylaşma, bir anlaşmazlığı çözme. Türkiye'de okul öncesi öğretmenleri de gelişimi değerlendirirken temel olarak gözleme dayanır (Avrupa Komisyonu, Türkiye okul öncesi eğitim dosyası).

Kalite belirleyicidir. Erken çocukluk eğitiminin faydası kendiliğinden gelmez. ABD Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü'nün (NICHD) erken bakım ve gençlik gelişimi çalışması iki yönlü bir tablo veriyor: nitelikli bakım daha iyi bilişsel işlev ve dil gelişimiyle ilişkili bulundu; buna karşılık bakımda geçirilen sürenin artması 2 ve 4,5 yaşta bir miktar daha az işbirlikçi ve daha saldırgan davranışla ilişkiliydi. Aynı çalışmanın en güçlü bulgusuna göre aile özellikleri, çocuğun gelişimini bakım özelliklerinden daha iyi öngörüyor; ev hala ana belirleyici.

AAP ve Amerikan Halk Sağlığı Derneği'nin ortak standardına göre 13-35 ay arası için çocuk-yetişkin oranı 4:1 ve grup en çok 8 çocuk olmalı. Buna aynı ekibin sürekliliği ve gözleme dayalı yazılı gelişim takibi ekleniyor.

On sekiz aylık bir çocuğun yaşıtlarıyla düzenli ve küçük bir grupta buluşması, hem gelişimini desteklemek hem de gelişiminin gözlenebilmesi açısından yararlı olabilir. Oyun grubunun kapsamı ve seçim ölçütleri oyun grubu nedir? yazısında yer alıyor. Karar verirken acele etmeniz gerekmiyor.

Beslenme, uyku ve büyüme

WHO'ya göre 9-23 ay arası çocuklar günde 3-4 öğün ve iştaha göre 1-2 ara öğün yer; 12 aydan itibaren çoğu çocuk ailenin yediği besinleri yiyebilir. WHO emzirmenin iki yaş ve ötesine kadar sürdürülmesini öneriyor. ASHA'nın 12-18 ay listesine göre çocuk bu yaşta çatal-kaşıkla ya da parmakla kendini besliyor ve açık bardaktan biraz dökerek içebiliyor.

Boğulma riski sürüyor: AAP parçaların yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamasını, bütün üzüm, bütün kuruyemiş, patlamış mısır ve peynir küpü gibi besinlerin verilmemesini ya da çok küçük parçalanmasını öneriyor.

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi (AASM) 1-2 yaş için 24 saatte 11-14 saat uyku öneriyor; gündüz uykuları dahil. Bu aylarda gündüz uykusunun tekleşmesi sık görülür.

Büyümede tek bir "olması gereken kilo" yok; WHO standartları bir aralık gösterir.

Tek ölçümden çok eğrinin yönüne bakılır. Ayrıntısı bebek kilo boy tablosu yazısında.

Amerikan Pediatrik Diş Hekimliği Akademisi'ne göre köpek dişleri 16-20 ayda sürüyor, ikinci azılar 20-30 ayda geliyor. Fırçalama günde iki kez, yumuşak fırçayla ve ebeveyn tarafından yapılmalı.

Sağlık takvimi: 18. ay basamağı

Türkiye'nin ulusal çocukluk dönemi aşılama takviminde 18. ayın sonu bir basamaktır. Genişletilmiş Bağışıklama Programı boğmaca, difteri, tetanos, kızamık, kızamıkçık, kabakulak, tüberküloz, çocuk felci, suçiçeği, hepatit A, hepatit B ile pnömokok ve Hib'e bağlı hastalıkları kapsıyor.

Hangi dozun bu ayda yapıldığını burada tek tek yazmıyoruz, çünkü bu bilgi aktarılırken kolayca hata yapılabiliyor ve yanlış aktarımın bedeli yüksek. Aşı kartınızı aile hekiminizle gözden geçirin; bu ziyaret aynı zamanda geciken doz varsa telafi planı için iyi bir fırsat.

Ekran süresi

AAP ekran önerisini 18. aya göre ayırıyor: 18 aydan önce ekranın iyi bir fikir olmadığını, 18 ay ile 5 yaş arasında günde bir saatle sınırlanmasını öneriyor. Aynı kaynak 18 aydan önceki ekran kullanımının dil gelişimi, okuma becerileri ve kısa süreli bellek üzerinde kalıcı olumsuz etkileri olduğunu belirtiyor; uzaktaki bir yakınla görüntülü görüşmeyi bundan ayrı tutuyor.

WHO 2 yaşındaki çocuklar için hareketsiz ekran süresinin bir saati aşmamasını, daha azının daha iyi olduğunu söylüyor. NHS ise ekran kullanılacaksa bunun bağ kuran ve etkileşim içeren ortak bir etkinlik olmasını öneriyor.

AAP'nin oyun raporu alternatifi veriyor: karalama için kalem ve kağıt, bloklar, plastik kaplar, tahta kaşıklar, yapbozlar, mış gibi oyuna imkan veren nesneler ve her gün birlikte kitap okumak.

Tuvalet eğitimi: önce hazır olma işaretleri

Bu ay birçok ailenin gündemine giriyor. Çoğu çocuk için henüz erken; önce hazır olma işaretlerine bakın.

AAP'ye göre çocuklar mesane ve bağırsak kontrolü işaretlerini genellikle 18-24. ayda göstermeye başlar; Amerika'da eğitime başlama yaşı ortalama 2-3 yaş. NHS ise neredeyse bütün çocukların 18 ay ile 2,5 yaş arasında tuvalet eğitimi alabildiğini söylüyor; NHS'nin aralığı biraz daha erken.

AAP'nin saydığı hazır olma işaretleri: gündüz en az iki saat kuru kalmak ya da uykudan kuru uyanmak, çiş ya da kaka geleceğini belli eden işaretler göstermek, basit yönergeleri izleyebilmek, tuvalete kadar yürüyüp soyunmaya yardım edebilmek, ıslak bezden rahatsız olmak. 18. ayda bu işaretlerin çoğu henüz yok.

Ne zaman uzmana danışılmalı

• Tutunmadan yürümüyorsa. WHO penceresi 17,6 ayda kapanıyor ve CDC bu maddeyi 18 ay listesine koyuyor.
• "Anne" ve "baba" dışında sözcük söylemeye çalışmıyorsa.
• Jest kullanmıyorsa: işaret etme, gösterme, el sallama.
• Jest olmadan verilen tek basamaklı bir yönergeyi izlemiyorsa.
• Daha önce kazandığı bir beceriyi kaybettiyse.
• ASHA'nın işitme ipucu: söylediklerinizi çocuğunuza sık sık tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitmesini değerlendirtmek gerekir.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

18 aylık bebek yürümüyorsa ne yapmalıyım? Bu ay hekiminizle konuşun. WHO verilerinde desteksiz yürüme penceresinin üst ucu 17,6 ay ve CDC'nin 18 ay listesinde "tutunmadan yürüme" maddesi var. Karşılanmayan bir kilometre taşı, CDC'nin güncel yaklaşımında zaten tarama tetikleyicisi sayılıyor.

18. ayda otizm taraması yapılır mı? ABD'de AAP 18 ve 24. aylarda otizme özgü tarama, 9, 18 ve 30. aylarda genel gelişimsel tarama öneriyor; Türkiye'de izlem takvimini hekiminizle planlayın. Tarama tanı değildir; ailenin doldurduğu bir anketle risk belirlenir ve gerekirse ileri değerlendirmeye yönlendirilir.

18 aylık bebek kaç kelime söylemeli? CDC "anne" ve "baba" dışında üç ya da daha fazla sözcük söylemeye çalışmayı listeliyor. ZERO TO THREE en az 20 sözcük ya da sözcük benzeri ses ve her ay tutarlı artış belirtiyor. 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirme eşiği ise ASHA'nın 19-24 ay bandında.

Öfke nöbetleri ne zaman başlar ve normal mi? NHS'ye göre genellikle 18 ay civarında başlar ve çok yaygındır. Development and Psychopathology dergisindeki çalışmada 18-24 ay arasındaki çocukların %87'sinde görülüyor. Sebep, çocuğun kendini ifade etmek isteyip zorlanması; konuşma geliştikçe azalıyor.

18 aylık bebek ne kadar ekran izleyebilir? AAP 18 ay ile 5 yaş arasında günde bir saatle sınırlamayı öneriyor; 18 aydan önce ekranı önermiyor. WHO 2 yaşında bir saati aşmamayı, daha azının daha iyi olduğunu söylüyor. Görüntülü görüşme bu sınırdan ayrı tutuluyor.

Tuvalet eğitimine başlayabilir miyim? Çoğu çocuk için henüz erken. AAP kontrol işaretlerinin genellikle 18-24. ayda görülmeye başladığını, eğitime başlama yaşının ortalama 2-3 yaş olduğunu belirtiyor. NHS aralığı biraz daha erken: 18 ay ile 2,5 yaş. Hazır olma işaretleri belirmeden başlamak süreci uzatabiliyor.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi sayfasına, gelecek ay için 19 aylık bebek gelişimi yazısına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 18 Months
• CDC — Milestones by 15 Months
• CDC — Milestones by 2 Years
• CDC — Learn the Signs. Act Early.
• CDC — Clinical Screening for Autism Spectrum Disorder
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• AAP — Preventive Care/Periodicity Schedule
• Brookes Publishing — ASQ-3 (Ages & Stages Questionnaires, Third Edition)
• M-CHAT — Modified Checklist for Autism in Toddlers
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• ASHA — Communication Milestones: 13 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Feeding and Swallowing Milestones: 12 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• NHS — Temper tantrums
• Hoyniak ve ark. — Developmental pathways from preschool temper tantrums to later psychopathology (Development and Psychopathology, 2022)
• AAP — Top Tips for Surviving Tantrums
• Harvard Center on the Developing Child — A Guide to Executive Function
• Harvard Center on the Developing Child — Brain Architecture
• OPRE / ACF — Rosanbalm & Murray, Caregiver Co-regulation Across Development: A Practice Brief
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood
• ZERO TO THREE — Appendix A: Developmental Milestones
• StatPearls / NCBI — Peer Play
• NICHD / NIH — The NICHD Study of Early Child Care and Youth Development: Findings for Children up to Age 4½ Years
• AAP + APHA — Caring for Our Children, Standard 1.1.1.2 (Ratios and Group Size)
• Eurydice/Eurypedia Türkiye — Educational guidelines
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• AAP — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• NHS — First words and little sentences: 1 to 2 years
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• AAP — Choking Prevention for Babies & Children
• AAP — The Right Age to Potty Train
• NHS — Potty training your child
• AAPD — The Reference Manual of Pediatric Dentistry: Growth and Development
• AAPD — Guideline on Infant Oral Health Care
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.