17 Aylık Bebek Gelişimi: Dil Patlamasının Eşiğinde

On yedinci ayda sözcükler hızla çoğalabilir ve çocuğun bağımsız davranma isteği belirginleşebilir. Çocuk artık ne istediğini daha iyi fark ederken bunu anlatabilmek için yeni sözcükler ve yollar öğrenir.

On yedinci ay için ayrı bir resmi kilometre taşı listesi bulunmaz; gelişim yaş aralıkları içinde tanımlanır. Bu dönemi değerlendirirken 15. ay listesindeki becerilerle 18. ayda beklenenler birlikte yol gösterir.

Sözcük dağarcığındaki değişim, oyunun çeşitlenmesi ve bağımsızlık isteğiyle gelen ilk çatışmalar bu ay izlenebilir. ABD'de Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), bir sonraki ay hem genel gelişimsel hem de otizme özgü tarama öneriyor; Türkiye'de izlem takvimini hekiminizle planlayın.

Bu ay tek bakışta

Neden bu ay için liste yok?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) gelişim kontrol listeleri 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30 ay ile 3, 4 ve 5 yaş için hazırlanmıştır. 17. ay bu takvimde yok.

CDC'nin 2022 revizyonunda listelerin eşiği %50'den %75'e çıkarıldı; listedeki her maddeyi artık çocukların dörtte üçü o yaşa kadar yapıyor. Zubler ve arkadaşlarının Pediatrics dergisindeki makalesine göre ortanca yaşa dayalı listeler, çocukların yarısı beceriyi henüz kazanmamış olduğu için "bekleyip görelim" tutumunu besliyordu. Aynı revizyonda yaşa özel uyarı işaretleri listeleri de kaldırıldı; karşılanmayan bir kilometre taşının kendisi zaten harekete geçme sebebi sayılıyor.

Geçen ayın tablosu için 16 aylık bebek gelişimi yazısına bakabilirsiniz. Gelecek ayın tam listesi ise 18 aylık bebek gelişimi yazısında.

Dil: patlamanın eşiği

Bu ay dilde iki şey aynı anda oluyor: anlama, konuşmanın epey önünde ilerliyor ve söylenen sözcüklerin sayısı ay içinde fark edilir biçimde artabiliyor.

Bu ay için Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 13-18 ay listesine bakılabilir:

• "Nerede" sorularında etrafa bakınma
• "Topu ver", "buraya gel", "burnunu göster" gibi yönergeleri izleme
• İstemek, yorum yapmak ya da bilgi almak için işaret etme
• "Hayır" için başını sallama, "evet" için başını öne eğme
• Yaygın nesneleri, bazı eylemleri ve çevresindeki kişileri anlatan sözcükleri anlama ve kullanma
• Bir ya da daha fazla vücut bölümünü gösterme
• Heyecanlandığında ya da şakalaşırken jest kullanma
• Uzun ses dizilerini, heceleri ve gerçek sözcükleri konuşma tonuyla birleştirme

ASHA'nın bir sonraki bandı olan 19-24 ay listesi sayısal ölçütü getiriyor: en az 50 farklı sözcüğü anlama ve kullanma, iki ya da daha fazla sözcüğü birleştirme ("daha su", "dışarı git"), iki basamaklı yönergeleri izleme, "ben", "benim", "sen" gibi sözcükleri kullanma, yardım istemek için sözcük kullanma ve "babanın çorabı" gibi iyelik kurma.

17. ay tam bu iki bandın arasında. Bu yüzden "dil patlamasının eşiği" ifadesi bu ayı iyi anlatıyor: bazı çocuklarda sözcükler bu ay hızla çoğalır, bazılarında çoğalma 19-21. aylara sarkar. İkisi de bu aralıkta görülür.

ZERO TO THREE'nin 18 ay listesinde en az 20 sözcük ya da sözcük benzeri ses kullanma ve her ay sözcük dağarcığında tutarlı bir artış gösterme maddeleri de var. Bu listenin CDC'den farklı bir metodolojiyle hazırlandığını, %75 eşiğini kullanmadığını belirtelim; çeliştiği yerde CDC esas alınır.

Bir sınırlılık: ASHA normları Amerika'da İngilizce öğrenen çocuklarla yapılan çalışmalara dayanıyor. Türkçenin ses ve ek yapısı farklı olduğu için sözcük sayımının nasıl yapılacağı da farklı işleyebilir. Çok dilli evlerde ASHA, ailenin en rahat konuştuğu dillerde konuşmayı ve çocuğa bu dilleri her gün duyup kullanma fırsatı vermeyi öneriyor.

Oyun karmaşıklaşıyor: mış gibi oyunun ilk işaretleri

Oyun artık "nesneyi araştırma" aşamasından çıkıp "nesneyi bir şey yerine kullanma" aşamasına doğru gidiyor.

CDC'nin 18 ay listesinde bunun iki habercisi var: süpürme gibi ev işlerini taklit etme ve oyuncakla basit biçimde oynama, örneğin oyuncak arabayı itme. ZERO TO THREE ise 18 ay için daha ileri maddeler sıralıyor: nesneleri kullanım amacına uygun oyun dizileri kurma, oyuncak bebeğe ya da peluşa sarılarak ilgi gösterme ve basit mış gibi oyunlar oynama.

Pratikte bu şöyle görünür: boş bardaktan içermiş gibi yapmak, telefonu kulağa götürmek, oyuncak bebeğe kaşıkla yemek vermek, bir küpü araba gibi sürmek. Bunlar sembolik oyunun (mış gibi yaparak oynamanın) ilk adımları: çocuk bir nesnenin başka bir şeyi temsil edebileceğini keşfediyor. İlerideki dil ve düşünme becerileri de bu keşifle aynı köke bağlanır.

AAP'nin The Power of Play klinik raporu 1-3 yaş için bunu öneriyor: nesnelerle mış gibi durumlar yaratma fırsatı sunun, örneğin boş bir bardaktan içermiş gibi yapın ya da mış gibi oyuna imkan veren oyuncaklar verin. Aynı raporda oyunun "ne öğrendiğimizden çok nasıl öğrendiğimiz" olduğu ve yürütücü işlevi (bilişsel esneklik, engelleyici kontrol ve çalışma belleği) geliştirdiği vurgulanıyor.

Paralel oyunun yerleşmesi

Akranlarla ilişkide bu ay paralel oyun yerleşiyor. ZERO TO THREE'ye göre paralel oyun 15 ay civarında belirir ve kesin bir başlangıç ya da bitiş tarihi yoktur. Çocuklar yan yana, benzer ya da farklı malzemelerle ama kendi fikirlerini izleyerek oynar.

Aileler bunu çoğu zaman "oynamıyorlar, sadece yan yana duruyorlar" diye anlatıyor. Oysa bu, akranla oynamanın ilk biçimi. ZERO TO THREE'ye göre paralel oyun gözlem ve taklit yoluyla öğrenmeyi, erken sosyal becerileri, iletişim ve dil gelişimini, sosyal-duygusal gelişimi ve düşünme becerilerini besliyor.

Bunun ne anlama geldiğini ve grup ortamının katkısını oyun grubu nedir? yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Özerklik ve ilk öfke belirtileri

Çocuk artık ne istediğini biliyor, ama bunu anlatmaya da beklemeye de henüz hazır değil.

İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti'ne (NHS) göre öfke nöbetleri genellikle 18 ay civarında başlar ve bu yaşta çok yaygındır. Çocuk kendini ifade etmek istiyor ama bunu zor buluyor; NHS'ye göre hayal kırıklığı bu yüzden bir nöbet olarak dışarı çıkıyor. Aynı kaynak konuşma geliştikçe nöbetlerin azaldığını, 4 yaşında çok daha seyrekleştiğini belirtiyor.

17. ay bu dönemin hemen öncesi. Bu ay gördüğünüz kısa süreli sinirlenmeler, yere yatmalar, "hayır"lar bir davranış problemi değil, gelişimin beklenen bir aşaması. ZERO TO THREE bu dönem için özerkliği savunma ("ben yaparım") maddesini listeliyor.

Peki ne yardımcı olur? Harvard Üniversitesi Gelişen Çocuk Merkezi yürütücü işlev ve öz düzenleme becerilerini beyindeki "hava trafik kontrol sistemi"ne benzetiyor; kimsenin bu becerilerle doğmadığını, herkesin onları geliştirme kapasitesiyle doğduğunu ekliyor. Öz düzenleme bu yüzden öğretilebilir ve bu yaşta öğretmenin yolu birlikte düzenlemedir.

ABD'deki Planlama, Araştırma ve Değerlendirme Ofisi'nin (OPRE) birlikte düzenleme raporu bunu yetişkinle çocuk arasında kurulan ve öz düzenlemenin gelişmesini destekleyen süreç olarak tanımlıyor. Rapora göre öz düzenleme doğumdan itibaren gelişmeye başlar ve ilk beş yılda hızla genişler; öğretilecek beceriler arasında duyguyu adlandırma, problem çözme, perspektif alma ve sakinleşme stratejileri var.

Pratikte bu, 17. ayda çocuk taşmadan önce araya girmek, duyguyu adlandırmak ("kızdın, çünkü daha oynamak istiyordun"), seçenek sunmak ve nöbet başladığında akıl vermek yerine sakin kalmak demek. Öfke nöbetlerinin nasıl işlediğini ve neyin işe yaradığını öfke nöbeti nedir yazısında bulabilirsiniz.

Hareket ve fiziksel gelişim

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) altı büyük motor kilometre taşı için kazanım pencereleri belirledi. Çalışma Gana, Hindistan, Norveç, Umman ve Amerika Birleşik Devletleri'nde 816 çocuğu izledi; pencereler 1. ile 99. persentil arasını kapsıyor. Örneğin 95. persentil, çocukların %95'inin beceriyi kazanmış olduğu yaşı gösterir.

17. ayda desteksiz ayakta durmanın penceresi kapanmış oluyor; desteksiz yürümenin penceresi ise 17,6 aya kadar açık. Çocuğunuz hala yürümüyorsa konuyu gelecek aya bırakmadan bu ay hekiminizle konuşun.

Yürüyen çocuklarda bu ayın işi denge. Koşma CDC'de 2 yaş listesinde; 17. ayda görülen şey koşmanın provası: hızlanma, ani duruş, yön değiştirirken dengeyi koruma, çekilen ya da itilen bir oyuncakla birlikte yürüme, alçak bir yükseltiye çıkıp inme. CDC'nin 18 ay listesindeki "koltuğa yardımsız çıkıp inme" maddesi bu ay prova ediliyor.

İnce motor becerilerinde karalama başlıyor; CDC'nin 18 ay listesinde de karalama var. Kalemi henüz avuç içiyle tutması beklenen bir tablo.

Beslenme ve uyku

WHO'ya göre 9-23 ay arası çocuklar günde 3-4 öğün ve iştaha göre 1-2 ara öğün yer. 12 aydan itibaren çoğu çocuk ailenin yediği türden besinleri yiyebilir; WHO emzirmenin iki yaş ve ötesine kadar sürdürülmesini öneriyor.

ASHA'nın 12-18 ay beslenme listesi bu ayın becerilerini gösteriyor: ayakları düz bir yüzeye basacak şekilde dik oturma, çatal-kaşıkla ya da parmakla kendini besleme, emzikli bardaktan yardımsız içme, açık bardaktan biraz dökerek içme.

Özerklik isteği sofraya da yansıyor: "kendim yiyeceğim" dönemi başlıyor ve bu, dağınıklık pahasına desteklenmeye değer. AAP'nin ilkesi burada da geçerli: besini sunmak ebeveynin, yemeye karar vermek çocuğun işi. Baskı ve ceza, çocuğun sevebileceği besinlerden uzaklaşmasına yol açabiliyor.

Boğulma riski sürüyor. AAP parçaların yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamasını; bütün üzüm, bütün kuruyemiş, patlamış mısır, sosis ve peynir küpü gibi yüksek riskli besinlerin verilmemesini ya da çok küçük parçalara ayrılmasını öneriyor.

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) uzlaşı bildirisi 1-2 yaş için 24 saatte 11-14 saat uyku öneriyor; gündüz uykuları dahil. Bu aylarda gündüz uykusunun tekleşmesi sık görülür ve geçiş sırasında akşamüstü aşırı yorgunluk, uykuya dalmada zorlanma ve gece uyanmaları artabilir.

Büyüme

Tek bir "olması gereken kilo" yoktur. WHO büyüme standartları bir aralık gösterir; bakılan şey çocuğun kendi eğrisini izleyip izlemediğidir.

Persentil mantığının nasıl okunduğu bebek kilo-boy tablosunda açıklanıyor.

Ekran

AAP 18 aydan önce ekranın iyi bir fikir olmadığını söylüyor; WHO 1 yaşındaki çocuklar için hareketsiz ekran süresi önermiyor. NHS ise ekran kullanılacaksa bunun bağ kuran ve etkileşim içeren ortak bir etkinlik olmasını öneriyor.

Gelecek ayın taramasına hazırlık

ABD'de AAP'nin Bright Futures izlem takviminde 18. ay hem rutin bir ziyaret hem de iki taramanın birden yapıldığı basamak: genel gelişimsel tarama (9, 18 ve 30. aylar) ve otizme özgü tarama (18 ve 24. aylar). Türkiye'de izlem düzeni farklı olabilir.

Tarama bir tanı değildir. CDC'nin aktardığına göre kullanılan araçlar ailenin doldurduğu anketlerdir; otizm için M-CHAT, genel gelişim için ASQ bunlara örnektir. ASQ iletişim, kaba motor, ince motor, problem çözme ve kişisel-sosyal alanları tarıyor.

Randevuya kadar bir ay var. Bu ay yapacağınız gözlemler randevuda çok işe yarar. Not edebileceğiniz başlıklar:

• Jestler: İşaret ediyor mu? Yalnızca istemek için mi, yoksa ilgi çekici bir şeyi göstermek için de mi? İşaret ederken size dönüp bakıyor mu?
• Ad ve bakış: Adını söylediğinizde bakıyor mu? Bakışınızı takip edip aynı yere bakıyor mu?
• Sözcükler: Kaç sözcük söylüyor ve bu sayı ay içinde artıyor mu? Daha önce söylediği bir sözcüğü bıraktı mı?
• Yönergeler: Jest olmadan "topu bana ver" dediğinizde yapıyor mu?
• Oyun: Mış gibi oyun var mı? Oyuncakları amacına uygun kullanıyor mu?
• Taklit: Ev işlerini, jestleri, sesleri taklit ediyor mu?
• Kaybolan beceri: Daha önce yaptığı ve artık yapmadığı bir şey var mı?

CDC'nin izlem sorularını olduğu gibi kullanabilirsiniz: "Çocuğunuz daha önce yaptığı bir beceriyi kaybetti mi?" ve "Çocuğunuzun yaptığı ya da yapmadığı, sizi endişelendiren bir şey var mı?"

Telefonunuzda kısa bir not tutmak ya da bir iki kısa video çekmek, muayenehanede hatırlamaya çalışmaktan çok daha güvenilir olur.

Ne zaman uzmana danışılmalı

CDC beklememeyi öneriyor. Bir beceri hala ortaya çıkmadıysa, çocuğunuz daha önce yaptığı bir şeyi bırakmışsa ya da başka bir endişeniz varsa, 18. ay randevusunu beklemeden hekiminize danışın.

17. ay için somut başlıklar: henüz hiç adım atmamış olması, hiç jest kullanmaması, adına tepki vermemesi, sözcük söylememesi ya da söylediklerini bırakmış olması. ASHA'nın işitme ipucu da geçerli: söylediklerinizi çocuğunuza sürekli tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitme değerlendirmesi gündeme gelmeli.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

17 aylık bebek kaç kelime söylemeli? Bu yaş için resmi bir sayı eşiği yok. ASHA'nın sayısal ölçütü 19-24 ay bandında geliyor: en az 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler. ZERO TO THREE 18 ay için en az 20 sözcük ya da sözcük benzeri ses ve her ay tutarlı artış belirtiyor. Bu ay sayıdan çok artışın yönüne bakılır.

17 aylık bebek sürekli inatlaşıyor, normal mi? Evet. NHS öfke nöbetlerinin genellikle 18 ay civarında başladığını ve bu yaşta çok yaygın olduğunu belirtiyor; 17. ay bunun hemen öncesi. Sebep, çocuğun kendini ifade etmek isteyip bunu zor bulması. Konuşma geliştikçe nöbetler azalıyor.

Mış gibi oyun ne zaman başlar? İlk işaretleri bu aylarda görülür. CDC 18 ay listesinde ev işlerini taklit etme ve oyuncakla basit oyun maddeleri var; ZERO TO THREE aynı yaş için basit mış gibi oyunları listeliyor. Boş bardaktan içermiş gibi yapmak ya da oyuncak bebeğe yemek vermek bu keşfin ilk biçimleri.

18. ayda ne taranıyor, hazırlanmam gerekir mi? ABD'de AAP 18. ayda hem genel gelişimsel tarama hem otizme özgü tarama öneriyor; Türkiye'de izlem takvimini hekiminizle planlayın. Tarama bir tanı değil; ailenin doldurduğu anketlerle yapılıyor. Hazırlık olarak bu ay jestleri, sözcük sayısını, yönergelere tepkiyi, mış gibi oyunu ve kaybolan bir beceri olup olmadığını not edin.

17 aylık bebek yaşıtlarıyla oynamıyor, endişelenmeli miyim? Bu yaşta beklenen biçim paralel oyun: yan yana ama ayrı fikirlerle oynamak. ZERO TO THREE paralel oyunun 15 ay civarında belirdiğini ve gözlem ile taklit yoluyla öğrenmeyi, erken sosyal becerileri ve dil gelişimini desteklediğini belirtiyor. Birlikte kurgulanan ortak oyun daha ileri aylarda geliyor.

Bu ay aşı var mı? Ulusal çocukluk dönemi aşılama takviminde 17. ayda bir basamak yok; sıradaki basamak 18. ayın sonu. Hangi ayda hangi dozun yapıldığını burada yazmıyoruz; aşı kartınızı aile hekiminizle gözden geçirin.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi sayfasına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 15 Months
• CDC — Milestones by 18 Months
• CDC — Milestones by 2 Years
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• CDC — Clinical Screening for Autism Spectrum Disorder
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• ASHA — Communication Milestones: 13 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Feeding and Swallowing Milestones: 12 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• NHS — Temper tantrums
• Harvard Center on the Developing Child — A Guide to Executive Function
• OPRE / ACF — Rosanbalm & Murray, Caregiver Co-regulation Across Development: A Practice Brief
• ZERO TO THREE — Appendix A: Developmental Milestones
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• WHO — SESSION 3: Complementary feeding (Model Chapter)
• AAP — 10 Tips for Parents of Picky Eaters
• AAP — Choking Prevention for Babies & Children
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• AAP — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• NHS — First words and little sentences: 1 to 2 years
• Brookes Publishing — ASQ-3 (Ages & Stages Questionnaires, Third Edition)
• M-CHAT — Modified Checklist for Autism in Toddlers
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.