16 Aylık Bebek Gelişimi: Bu Ay Neler Değişiyor?

On altıncı ay, yeni bir gelişim eşiğinden çok, önceki aylarda edinilen becerilerin pekiştiği bir dönemdir. Yürüyüş dengelenir, sözcükler çoğalır ve çocuğun söylenenleri ne kadar iyi anladığı daha açık biçimde görülür.

On altıncı ay için ayrı bir resmi kilometre taşı listesi yoktur, çünkü gelişim belirli yaş aralıkları içinde değerlendirilir. Bu dönemi anlamak için 15. ayda edinilen becerilerle 18. ayda beklenenlere birlikte bakılabilir.

Yönerge izleme, koşmaya hazırlayan hareket gelişimi ve köpek dişlerinin sürmesi bu ayın öne çıkan başlıklarıdır. Tablolar gelişimin genel yönünü izlemeye yardım eder.

Bu ay tek bakışta

16. ay için neden liste yok?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) gelişim kontrol listeleri 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30 ay ile 3, 4 ve 5 yaş için hazırlanmıştır. 16 ve 17. ay bu takvimin dışında kalıyor.

Çocuğun yeni öğrendiği bir beceriyi her seferinde göstermemesiyle, daha önce kazandığı bir beceriyi kaybetmesi aynı şey değildir. Kazanılmış bir beceriyi artık yapamıyorsa bunu olağan bir dalgalanma saymayın; beklemeden çocuğunuzun hekimiyle görüşün. CDC de beceri kaybında erken değerlendirme önerir.

CDC'nin 2022 revizyonunda iki şey değişti. Birincisi, listelerin eşiği %50'den %75'e çıkarıldı. Zubler ve arkadaşlarının Pediatrics dergisindeki makalesine göre ortanca yaşa dayalı listelerde çocukların yarısı beceriyi henüz kazanmamış oluyor ve bu, ailede de hekimde de "biraz daha bekleyelim" tutumunu besliyor. İkincisi, yaşa özel uyarı işaretleri listeleri tamamen kaldırıldı. Yerine tek bir mesaj kondu: karşılanmayan bir kilometre taşının kendisi zaten harekete geçme sebebidir.

Çoğu bebeğin bu yaşa kadar kazandığı beceriler (CDC 15 ay)

• Sosyal ve duygusal: oyun sırasında diğer çocukları taklit etme · sevdiği bir nesneyi size gösterme · heyecanlandığında el çırpma · oyuncak bebeğe ya da peluşa sarılma · size sevgi gösterme
• Dil ve iletişim: "anne" ve "baba" dışında bir iki sözcük söylemeye çalışma · adını söylediğinizde tanıdık nesneye bakma · hem jest hem sözle verilen yönergeyi izleme · bir şey istemek ya da yardım almak için işaret etme
• Bilişsel: telefon, bardak, kitap gibi nesneleri amacına uygun kullanmaya çalışma · en az iki küçük nesneyi üst üste koyma
• Hareket: kendi başına birkaç adım atma · parmaklarıyla kendini besleme

Geçen ayın ayrıntısı için 15 aylık bebek gelişimi yazısına bakabilirsiniz.

Önümüzdeki aylarda beklenenler (CDC 18 ay)

• Sosyal ve duygusal: yanınızdan uzaklaşıp yakında olduğunuzdan emin olmak için bakma · ilgi çekici bir şeyi göstermek için işaret etme · ellerini yıkatmak için uzatma · sizinle kitabın birkaç sayfasına bakma · kolunu koldan geçirerek ya da ayağını kaldırarak giyinmeye yardım etme
• Dil ve iletişim: "anne" ve "baba" dışında üç ya da daha fazla sözcük söylemeye çalışma · jest olmadan tek basamaklı yönergeyi izleme
• Bilişsel: süpürme gibi ev işlerini taklit etme · oyuncakla basit biçimde oynama, örneğin oyuncak arabayı itme
• Hareket: tutunmadan yürüme · karalama · kapaksız bardaktan içme, bazen dökerek · parmaklarıyla kendini besleme · kaşık kullanmayı deneme · koltuğa yardımsız çıkıp inme

16. ay bu iki liste arasında bir yerde. Çocuğunuzun bazı 18 ay maddelerini şimdiden yapması da, henüz yapmaması da beklenen bir tablo.

Hareket: yürümekten koşmaya doğru

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), altı büyük motor kilometre taşı için kazanım pencerelerini Gana, Hindistan, Norveç, Umman ve Amerika Birleşik Devletleri'nde 816 çocuğu izleyerek çıkardı. Pencereler 1. ile 99. persentil arasını kapsıyor. Persentil bir sıralama ölçüsüdür: örneğin 95. persentildeki yaşa gelindiğinde çocukların %95'i beceriyi kazanmış olur.

Tabloya göre çocukların %95'i bu yaşa kadar yürümeye başlamış oluyor, ama pencerenin üst ucu hala açık. Henüz yürümeyen bir çocuk hala normal aralıkta; yine de pencerenin sonuna yaklaşıldığı için bu konu hekim ziyaretinde mutlaka konuşulmalı.

Koşma CDC'nin 2 yaş listesinde yer alıyor; altyapısı ise 16. ayda kuruluyor: adımın hızlanması, yön değiştirirken dengenin korunması, itilen ya da çekilen bir oyuncakla birlikte yürüyebilme, eğimli ve yumuşak zeminlerde denge deneme. Sık düşmesi bu dönemin parçası: çocuk her düşüşte dengesini yeniden ayarlamayı öğreniyor.

Bu dönemde özel bir ekipmana gerek yok; bir alan yeter: ayakkabısız yürünebilen düz bir zemin, tırmanılabilecek alçak ve sabit bir yükselti, itilebilecek bir kutu.

Dil: basit yönergeleri izleme

Bu ay aileler sık sık "Söylediğimi anlıyor mu?" diye sorar.

Bu aya Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 13-18 ay listesi uyuyor:

• "Battaniyen nerede?" gibi "nerede" sorularında etrafa bakınma
• "Topu ver", "ayıcığa sarıl", "buraya gel", "burnunu göster" gibi yönergeleri izleme
• İstemek, yorum yapmak ya da bilgi almak için işaret etme
• "Hayır" için başını sallama, "evet" için başını öne eğme
• Çevresindeki yaygın nesneleri, bazı eylemleri ve kişileri anlatan sözcükleri anlama ve kullanma
• Bir ya da daha fazla vücut bölümünü gösterme
• Heyecanlandığında ya da şakalaşırken jest kullanma: el çırpma, çak yapma, dil çıkarma
• Uzun ses dizilerini, heceleri ve gerçek sözcükleri konuşma tonuyla birleştirme

Son madde ailelerin kafasını sık karıştırır. Çocuk uzun uzun, tonlamalı, cümle gibi duyulan ama anlaşılmayan sesler çıkarır. Bu bir gerileme değil, dilin ritmini prova etmesidir.

Sözcük sayısı bu ayda ölçüt sayılmaz. ASHA'nın sayısal ölçütü 19-24 ay bandında geliyor: en az 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler. 16. ayda iletişimin kendisine bakılır: işaret etme, bakış paylaşma, ses çıkararak sıra alma.

ASHA listelerinin bir sınırlılığı var: Amerika'da İngilizce öğrenen çocuklarla yapılmış çalışmalara dayanıyorlar. Türkçenin ses ve ek yapısı farklı olduğu için "ilk sözcük" sayımı da farklı işleyebilir. Çok dilli evlerde ASHA, ailenin en rahat konuştuğu dillerde konuşmayı öneriyor.

Hangi durumda değerlendirme gerektiğini bebeklerde konuşma gecikmesi yazısında ayrıntılı olarak anlattık.

Evde yaptığınız işi anlatarak konuşabilir, çocuğun söylediği sözcüğün üstüne bir sözcük ekleyebilir, adını söylediğiniz resmi göstermesini isteyebilirsiniz; bunlar ASHA'nın önerdiği pratik yollar. İki basamaklı yönergeler ("topu al, kutuya koy") bu ayda denenebilir ama henüz beklenmez.

Sosyal, duygusal ve bilişsel gelişim

16. ayda taklit, öğrenmenin ana motoru. ZERO TO THREE'nin listesi bu dönemde nesneleri amacına uygun kullanan oyun dizilerini, oyuncak bebeğe sarılmayı, bir vücut bölümünü göstermeyi, aynada kendini tanımayı ve karalamayı sıralıyor. Bu listenin CDC'den farklı bir metodolojiyle hazırlandığını, %75 eşiğini kullanmadığını belirtelim; iki kaynak çeliştiğinde CDC esas alınır.

Akranlarla ilişkide ise paralel oyun dönemi başlamış oluyor. ZERO TO THREE paralel oyunun 15 ay civarında belirdiğini, kesin bir başlangıç ya da bitiş tarihi olmadığını söylüyor: çocuklar yan yana, benzer ya da farklı malzemelerle, ama kendi fikirlerini izleyerek oynar. Yan yana iki ayrı kule, farklı yollarda itilen iki araba ve arada birbirine atılan bakışlar. Bu, oynamamak değil; akranla oynamanın ilk biçimi.

Ayrılık kaygısı bu ayda yeniden görünür olabilir. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) bebeklikte ayrılık kaygısını atlayan birçok çocuğun 15 ya da 18 aylıkken zorlanmaya başladığını yazıyor. Bu yüzden şimdi ortaya çıkması bir gerileme sayılmaz.

Köpek dişleri ve ağız bakımı

Amerikan Pediatrik Diş Hekimliği Akademisi'nin (AAPD) sürme aralıklarına göre köpek dişleri (kaninler) 16-20 ayda sürüyor. Aynı tabloda birinci azılar 11-18 ayda, ikinci azılar 20-30 ayda geliyor. İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS) de köpek dişlerini yaklaşık 18 ay olarak veriyor; iki kaynak birbiriyle tutarlı.

Köpek dişlerinin sivri uçları diş etinden geçerken huzursuzluk daha belirgin olabilir. NHS'nin saydığı belirtiler: diş etinde kızarıklık ve hassasiyet, 38 °C'nin altında hafif ateş, tek yanakta kızarıklık, artmış salya, sürekli bir şeyler kemirme ve uykunun bozulması. Aynı kaynak, diş çıkarmanın ishale yol açtığına dair kanıt bulunmadığını belirtiyor. 38 °C üstü ateş, ishal ya da kusma ayrı bir sebebe bakılmasını gerektirir.

Sürme sırasının tamamı için bebeklerde diş çıkarma tablosu yazısına bakabilirsiniz.

AAPD'ye göre dişler günde iki kez, yaşa uygun yumuşak bir fırçayla ve ebeveyn tarafından fırçalanmalı. Ağız bakımı ilk süt dişi sürer sürmez başlar. CDC 2 yaş altında florürlü diş macunu kullanmadan önce hekim ya da diş hekimine danışılmasını söylüyor; AAPD ise 2 yaş altında orta-yüksek çürük riski taşıyan çocuklarda çok ince bir sürüm ("smear") kullanılmasını belirtiyor. AAPD ayrıca ilk diş hekimi ziyaretinin 12. aya kadar yapılmasını ve çocuğun bundan sonra hep aynı diş hekiminde izlenmesini ("diş evi") öneriyor; bu ilk ziyaret henüz yapılmadıysa 16. ayda da hemen planlanabilir.

Beslenme

WHO'ya göre 9-23 ay arası çocuklar günde 3-4 öğün ve iştaha göre 1-2 ara öğün yer. Aynı kaynağa göre 12 aydan itibaren çoğu çocuk ailenin yediği türden besinleri yiyebilir; WHO emzirmenin iki yaş ve ötesine kadar sürdürülmesini de öneriyor.

ASHA'nın 12-18 ay beslenme listesi bu ayın becerilerini gösteriyor: ayakları yere ya da düz bir yüzeye basacak şekilde dik oturma, çatal-kaşıkla ya da parmakla kendini besleme, emzikli bardaktan yardımsız içme, açık bardaktan biraz dökerek içme.

Bu yaşta iştahın gün gün değişmesi normaldir. AAP seçici yeme konusunda bir tadın kabul edilmesi için tatma denemesinin on kez ya da daha fazla tekrarlanabileceğini vurguluyor; besini sunmak ebeveynin, yemeye karar vermek çocuğun işidir. Baskı ve ceza ters teper. Amerikan Tarım Bakanlığı'nın derlemesine göre de aynı sebzenin 8-10 gün boyunca günde bir kez tattırılması kabulü artırıyor.

Boğulma riski bu yaşta hala geçerli. AAP parçaların yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamasını, bütün üzüm, bütün kuruyemiş, patlamış mısır, sosis ve peynir küpü gibi yüksek riskli besinlerin verilmemesini ya da çok küçük parçalara ayrılmasını, öğünlerin gözetim altında geçmesini öneriyor. NHS bütün kuruyemişin 5 yaşından önce verilmemesini, tuz ve şeker eklenmemesini belirtiyor.

Uyku

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) uzlaşı bildirisine göre 1-2 yaş arası çocukların 24 saatte 11-14 saat uyuması öneriliyor; gündüz uykuları bu süreye dahil.

Bu ayın tipik uyku sorunu genellikle gündüz uykusunun sayısıyla ilgili. Bazı çocuklar bu dönemde iki gündüz uykusundan tekine geçmeye başlar, bazıları geçmez; ikisi de bu yaş aralığında görülür. Geçiş sırasında akşam saatlerinde aşırı yorgunluk ve gece uyanmaları artabilir. Köpek dişlerinin sürme dönemi de uykuyu geçici olarak bozabiliyor.

Büyüme

Bu ay için tek bir "olması gereken kilo" yok. WHO büyüme standartları bir aralık gösterir; asıl bakılan şey çocuğun kendi eğrisini izleyip izlemediğidir.

Üçüncü persentildeki bir çocuk da 97. persentildeki bir çocuk da sağlıklı olabilir; tek ölçümden çok eğrinin yön değiştirmesi önemlidir. Persentil mantığı bebek kilo-boy tablosunda açıklanıyor.

Sağlık takvimi

Türkiye'nin ulusal çocukluk dönemi aşılama takviminde 16. ayda bir basamak yok; takvimdeki sıradaki basamak 18. ayın sonu. Genişletilmiş Bağışıklama Programı boğmaca, difteri, tetanos, kızamık, kızamıkçık, kabakulak, tüberküloz, çocuk felci, suçiçeği, hepatit A, hepatit B ile pnömokok ve Hib'e bağlı hastalıkları kapsıyor.

Hangi ayda hangi dozun yapıldığını burada tek tek yazmıyoruz, çünkü bu bilgi aktarılırken kolayca hata yapılabiliyor. Aşı kartınızı aile hekiminizle gözden geçirin; geciken doz varsa bu ziyarette telafi planı çıkarılabilir.

ABD'de Amerikan Pediatri Akademisi'nin Bright Futures izlem takvimi ilk iki yılda 15, 18 ve 24. ay ziyaretlerini içeriyor; Türkiye'de izlem düzeni farklı olabilir. Bu takvimde gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda öneriliyor; 16. ay bu takvimde ara bir ay. Bir endişeniz varsa randevu için bir sonraki takvim basamağını beklemenize gerek yok.

Bu ay oyun ve ekran

AAP'nin The Power of Play klinik raporunda oyunun "içeriği değil, öğrenme sürecini" geliştirdiği vurgulanıyor: bilişsel esneklik, engelleyici kontrol ve çalışma belleği. 1-3 yaş için önerdikleri arasında karalama için kalem ve kağıt, bloklar, plastik kaplar, tahta kaşıklar ve yapbozlar, boş bardaktan içermiş gibi yapılan mış gibi oyunlar, akranlarla etkileşim ve her gün birlikte kitap okumak var.

Ekran konusunda iki kurumun önerisi birbirine yakın. WHO 1 yaşındaki çocuklar için hareketsiz ekran süresini önermiyor, 2 yaşında ise günde bir saati aşmamasını ve daha azının daha iyi olduğunu söylüyor. AAP ise 18 aydan önce ekranın iyi bir fikir olmadığını, 18 ay ile 5 yaş arasında günde bir saatle sınırlanmasını öneriyor. Buna göre 16. ayda, uzaktaki bir yakınla görüntülü görüşme dışında ekrana gerek yok.

Ne zaman uzmana danışılmalı

CDC beklememeyi öneriyor: bir kilometre taşı karşılanmıyorsa, daha önce kazanılmış bir beceri kaybedildiyse ya da başka bir endişeniz varsa erken hareket edin ve gelişimsel tarama isteyin.

16. ay için somut başlıklar:

• Henüz hiç adım atmamışsa. WHO penceresinin üst ucu 17,6 ay; bu yakınlık, hekimle konuşmak için bir sebep.
• Jest kullanmıyorsa: işaret etme, el sallama, gösterme.
• Adı söylendiğinde bakmıyorsa ya da tanıdık bir nesnenin adını duyduğunda o nesneye yönelmiyorsa.
• Daha önce söylediği sözcükleri ya da yaptığı jestleri bıraktıysa.
• ASHA'nın işitme ipucu: söylediklerinizi çocuğunuza sürekli tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitme değerlendirmesi gündeme gelmeli.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

16 aylık bebek yürümüyorsa endişelenmeli miyim? Hala normal aralıkta, ama hekimle konuşulması gereken bir konu. WHO verilerinde desteksiz yürümenin ortancası 12 ay, %95'i 15,3 ay, pencerenin üst ucu 17,6 ay. CDC'nin 18 ay listesinde "tutunmadan yürüme" maddesi var. Bu ayki durumu bekletmeden aile hekiminizle paylaşın.

16 aylık bebek kaç kelime söylemeli? Bu yaş için bir sayı eşiği yok. ASHA'nın sayısal ölçütü 19-24 ay bandında geliyor: en az 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler. 16. ayda sözcük sayısından çok işaret etmeye, jest kullanmaya, adına ve basit yönergelere tepki vermeye bakılır.

Köpek dişleri ne zaman çıkar? AAPD'ye göre köpek dişleri 16-20 ayda sürüyor; NHS bunu yaklaşık 18 ay olarak veriyor. Sivri uçları nedeniyle bu dönemde huzursuzluk ve uyku bozulması artabilir. 38 °C üstü ateş, ishal ya da kusma diş çıkarmayla açıklanmaz; ayrı bir değerlendirme gerektirir.

16 aylık bebek basit yönergeleri anlamalı mı? ASHA'nın 13-18 ay listesinde "topu ver", "buraya gel" gibi yönergeleri izleme maddesi var. CDC 15 ayda jest ve sözün birlikte verildiği yönergeyi, 18 ayda jestsiz tek basamaklı yönergeyi listeliyor. 16. ay bu ikisinin arasında; jest desteğine hala ihtiyaç duyması beklenen bir tablo.

Bu ay aşı var mı? Ulusal takvimde 16. ayda bir aşı basamağı yok; sıradaki basamak 18. ayın sonu. Doz dağılımı burada yazılmıyor çünkü yanlış aktarımın bedeli yüksek. Aşı kartınızı aile hekiminizle kontrol edin.

Yanındaki çocukla oynamıyor, sadece yan yana duruyorlar. Sorun mu? Hayır, bu paralel oyun ve bu yaşın beklenen biçimi. ZERO TO THREE paralel oyunun 15 ay civarında belirdiğini, çocukların yan yana ama kendi fikirlerini izleyerek oynadığını belirtiyor. Çocuklar bu sırada birbirini gözleyip taklit ederek öğrenir.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi sayfasına, gelecek ay için 17 aylık bebek gelişimi yazısına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 15 Months
• CDC — Milestones by 18 Months
• CDC — Milestones by 2 Years
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• ASHA — Communication Milestones: 13 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Feeding and Swallowing Milestones: 12 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• WHO — SESSION 3: Complementary feeding (Model Chapter)
• AAP — 10 Tips for Parents of Picky Eaters
• USDA NESR — Repeated Exposure to Foods and Early Food Acceptance: A Systematic Review
• AAP — Choking Prevention for Babies & Children
• NHS — Foods to avoid giving babies and young children
• AAPD — The Reference Manual of Pediatric Dentistry: Growth and Development
• AAPD — Guideline on Infant Oral Health Care
• NHS — Baby teething symptoms
• CDC — Oral Health Tips for Children
• ZERO TO THREE — Appendix A: Developmental Milestones
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood
• AAP — How to Ease Your Child's Separation Anxiety
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• AAP — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.