Bebeklerde Konuşma Gecikmesi: Ne Zaman Beklemek, Ne Zaman Başvurmak?

Bebeklerde konuşma gecikmesi endişesi çoğu zaman başka bir çocukla yapılan karşılaştırmayla başlar. Dil gelişiminin olağan aralığı sanılandan daha geniştir; ancak bu, her durumda beklemek gerektiği anlamına gelmez. Kaygınız sürüyorsa bir sonraki rutin izlem ziyaretini beklemeden hekiminizle konuşabilirsiniz.

Normal dil gelişimi takvimi

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) dil kilometre taşlarını yaş bantlarına göre veriyor. Listeler, çocukların çoğunluğunun (%75) o yaşa kadar gösterdiği becerilerden oluşuyor; her çocuğun tam o yaşta hepsini yapması beklenmez.

CDC'nin listelerinde de dil ve iletişim maddeleri var: 2 ayda ağlama dışında ses çıkarma; 4 ayda agulama ve sesinize doğru dönme; 6 ayda sizinle sırayla ses çıkarma; 9 ayda mamamama ve babababa gibi çok sayıda farklı ses; 12 ayda "bay bay" yapma ve "hayır"ı anlama; 15 ayda "mama"/"dada" dışında bir iki sözcük denemesi ve istemek için işaret etme; 18 ayda "mama"/"dada" dışında üç ya da daha fazla sözcük denemesi ve jestsiz tek adımlı yönergeleri izleme; 24 ayda "daha süt" gibi en az iki sözcüğü birleştirme ve en az iki vücut bölümünü gösterme.

İngiltere Ulusal Sağlık Sistemi (NHS) ise madde madde liste vermeyi tercih etmiyor; dönemleri anlatıyor: 0-6 ayda ilk sesler, 6-12 ayda dinleme ve öğrenme, 1-2 yaşta ilk sözcükler ve küçük cümleler.

Aralık ne kadar geniş?

Tabloda tek tek aylar yerine yaş bantları var. ASHA örneğin 7-12 ay bandı için "bir iki sözcük" diyor. İlk somut sayı 19-24 ay bandında geliyor: en az 50 sözcük ve iki sözcüğü birleştirme.

13 aylıkken üç sözcüğü olan çocukla 17 aylıkken üç sözcüğü olan çocuk aynı bandın içindedir.

ASHA'nın normlarının ABD'de İngilizce öğrenen çocuklara dayandığını da unutmayın; Türkçe konuşan bir çocuğun sözcük sayısını değerlendirirken bunu hesaba katın.

Yaşa göre beklenenlerin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi ve 18 aylık bebek gelişimi yazılarına bakabilirsiniz.

Ne zaman başvurmalı?

"Endişeliyseniz yardım almayı ertelemeyin. Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız." ASHA ailelere böyle sesleniyor ve başvuru adresi olarak bir odyoloğu (işitme uzmanı) ya da dil ve konuşma terapistini gösteriyor.

Aşağıdakiler başvurmak için yeterli sebeplerdir:

• Yaş bandındaki dil maddelerinin karşılanmaması, özellikle birden fazlasının
• Beceri kaybı: daha önce kullandığı sözcükleri bırakması, adına tepki vermeyi kesmesi, jest ve işaret etmenin azalması
• İşitmeyle ilgili işaretler: ASHA'ya göre söylediklerinizi çocuğunuza sürekli tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitmesini değerlendirtmek gerekir
• 24 ay civarında sözcüklerin birleşmemesi ve sözcük dağarcığının belirgin biçimde sınırlı kalması
• Adını koyamadığınız ama süren bir endişe

CDC'nin 2022 revizyonuyla izlem sorularına eklediği açık uçlu soru da bu tür endişeler için var: "Çocuğunuzun yaptığı ya da yapmadığı, sizi endişelendiren bir şey var mı?"

Gelişimsel işaretlerin bütünü ve tarama takvimi gelişimsel kırmızı bayraklar yazısında yer alıyor.

İşitme neden ilk önce kontrol edilir?

Konuşma gecikmesi değerlendirmesinde işitmeye önce bakılır, çünkü çocuk duymadığı sesi taklit edemez, duymadığı sözcüğü öğrenemez.

Bu yüzden ASHA yönlendirme adreslerinin başına odyoloğu koyuyor. Söylediklerinizi sürekli tekrarlamak ya da sesinizi yükseltmek zorunda kalıyorsanız ya da çocuk sese tutarsız tepki veriyorsa işitme değerlendirmesi istemek için yeterli sebep vardır. Bu değerlendirme, bir işitme sorunu olup olmadığını baştan anlamak için yapılır.

Evde dili desteklemek

Dil, ders vererek değil, karşılıklı alışverişle gelişir. Harvard Üniversitesi'nin Gelişen Çocuk Merkezi bunu "servis ve dönüş" (serve and return) diye adlandırıyor: bebek babıldadığında, jest yaptığında ya da ağladığında yetişkinin göz teması, sözcük ya da sarılmayla karşılık vermesi. Merkezin ifadesiyle bu karşılıklı, ileri geri etkileşimler beyin mimarisini şekillendirmede kilit rol oynuyor ve çocuğun beynindeki sinirsel bağlantıları kurup güçlendiriyor.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin oyun üzerine klinik raporuna göre de oyun beyin yapısını ve işlevini geliştirir. Raporun yaşa göre önerilerinden dil gelişimini doğrudan besleyenler şunlar:

• 0-6 ay: Bebeğinizle sık konuşun; aguladığında karşılık verin. Yüz ifadelerinizi değiştirin ki taklit edebilsin. Onun seslerini taklit edip karşılıklı bir "sohbet" kurun.
• 7-12 ay: Aynaya birlikte bakıp yüzleri gösterin. "Ce-ee" oynayın.
• 1-3 yaş: Çocuğunuz konuştuğunda karşılık verin, sorularını yanıtlayın. Düzenli olarak birlikte kitap okuyun. Şarkı söyleyin ve ritim tutun.

ASHA'nın önerileri bunu somutlaştırıyor: yaptığınız şeyleri anlatın ve gördüklerinizi adlandırın; her gün kitap okuyun (büyük resimli, sayfa başına az sözcük içeren kitaplar uygundur); adını söylediğiniz resmi ya da nesneyi göstermesini isteyin; çocuğunuzun söylediği sözcüğün üzerine ekleme yapın; iki adımlı yönergeler verin ("Topu al ve kutuya koy").

Çok dillilik konusunda ASHA, çocuğunuzla en rahat konuştuğunuz dillerde konuşmanızı ve aileniz çok dilliyse çocuğunuza bu dilleri her gün duyma ve kullanma fırsatı vermenizi öneriyor.

Ekranın etkisi

Amerikan Pediatri Akademisi'ne göre 18 aydan önce ekran izlemenin çocukların dil gelişimi, okuma becerileri ve kısa süreli belleği üzerinde kalıcı olumsuz etkileri vardır. Aynı kaynak çocuk hekimlerinin 18 aydan önce televizyon izlemeyi ya da mobil uygulama kullanmayı kötü bir fikir olarak gördüğünü belirtiyor ve 18 ay ile beş yaş arasında ekran eğlencesinin günde bir saatle sınırlanmasını öneriyor. Uzaktaki bir büyükanneyle yapılan görüntülü görüşme, eğlence amaçlı izlemeden ayrı tutuluyor.

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2019 önerileri de benzer: bir yaş altı ve bir yaş için ekran süresi önerilmiyor; iki yaşında hareketsiz ekran süresi en fazla bir saat olmalı ve daha azı daha iyi.

Ekran çocuğun sesine karşılık vermez ve ilgisini takip etmez; dil ise bu karşılıklı alışveriş içinde gelişir. Konu 2 yaş altı ekran süresi yazısında ayrıca ele alınıyor.

Nereye başvurulur, tarama tanı mıdır?

İlk adım çocuğunuzun hekimidir. Hekim gelişimi değerlendirir, gerekiyorsa standart bir tarama aracı uygular ve ileri değerlendirmeye yönlendirir; dil özelinde bu genellikle odyoloji ve dil-konuşma terapisidir.

Tarama tanı değildir. Tarama, ayrıntılı değerlendirme gerektiren çocukları ayırt etmek için kullanılır; sonucu, daha yakından bakılması gerektiğini gösterir. Tanı ayrı bir uzman değerlendirmesiyle konur.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Öğretmenimiz ve psikoloğumuz, çocuğunuzun günlük oyun ve etkinliklerde neler yaptığını birlikte izler. Gözlemlerimizi sizinle paylaşır, gelişimiyle ilgili sorularınızı konuşuruz. Gelişim takibini nasıl yaptığımızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Bebeğim 18 aylık ve hiç konuşmuyor, normal mi? CDC'nin 18 ay listesinde "mama/dada dışında üç ya da daha fazla sözcük söylemeye çalışmak" ve jestsiz tek adımlı yönergeleri izlemek yer alır. Hiç sözcük denemesi yoksa bu, hekimle konuşmak için yeterli bir sebeptir. Tanı anlamına gelmez, ama beklemek için de gerekçe değildir.

24 ayda kaç kelime bilmeli? ASHA 19-24 ay bandı için yiyecek, oyuncak, hayvan ve vücut bölümleri gibi alanlarda en az 50 farklı sözcüğü anlama ve kullanma ile iki ya da daha fazla sözcüğü birleştirmeyi tanımlıyor. Bu normların ABD'de İngilizce öğrenen çocuklara dayandığını akılda tutmakta yarar var.

Çocuğum anlıyor ama konuşmuyor, sorun var mı? Anlamanın konuşmadan önce gelmesi olağandır; ASHA listeleri de anlama ile konuşmayı ayrı başlıklarda verir. Yine de anlama iyiyken konuşmanın belirgin biçimde geride kalması değerlendirilmeye değer. Hekiminizle konuşun; işitme değerlendirmesi de genellikle ilk adımlardandır.

Evde iki dil konuşuyoruz, konuşmayı geciktirir mi? ASHA, ailelerin en rahat konuştukları dilleri kullanmasını ve çok dilli ailelerde çocuğa bu dilleri her gün duyma ve kullanma fırsatı verilmesini öneriyor. Başvurduğumuz kaynaklarda bunun ötesinde bir iddiayı destekleyecek yeterli veri yok.

Ekran çocuğumun konuşmasını geciktirir mi? Amerikan Pediatri Akademisi 18 aydan önce ekran izlemenin dil gelişimi, okuma becerileri ve kısa süreli bellek üzerinde kalıcı olumsuz etkileri olduğunu belirtiyor. Dünya Sağlık Örgütü ise bir yaş altı ve bir yaş için ekran önermiyor, iki yaşta en fazla bir saat diyor. Görüntülü görüşme bu kapsamdan ayrı tutuluyor.

Konuşma terapisine kim karar verir? Yönlendirme kararını çocuğunuzun hekimi verir; değerlendirmeyi dil ve konuşma terapisti yapar. İşitmeyle ilgili bir soru varsa odyoloji değerlendirmesi de istenir. ASHA da endişeliyseniz yardım almayı ertelememenizi öneriyor.

Kaynaklar

• ASHA — Communication Milestones: Birth to 1 Year
• ASHA — Communication Milestones: 13 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5 (2023)
• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 18 Months
• CDC — Milestones by 2 Years
• NHS — Early learning and development (Best Start in Life)
• NHS — Baby's first sounds: 0 to 6 months
• NHS — Listening and learning: 6 to 12 months
• NHS — First words and little sentences: 1 to 2 years
• Harvard Center on the Developing Child — Serve and Return
• Yogman M ve ark., Pediatrics 2018 — The Power of Play
• American Academy of Pediatrics — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• WHO (2019) — To grow up healthy, children need to sit less and play more

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.