Bebeklerde Ekran Süresi: 2 Yaş Altı İçin Resmi Öneriler

Bebeklerde ekran süresi konusunda iki büyük kuruluşun önerileri birbirine oldukça yakındır. Dünya Sağlık Örgütü, 1 yaş altındaki bebekler ve 1 yaşındaki çocuklar için ekran süresi önermiyor; 2 yaşında ise hareketsiz ekran süresinin 1 saati geçmemesini, mümkünse daha kısa tutulmasını belirtiyor. Amerikan Pediatri Akademisi de 18 aydan önce televizyon ya da mobil uygulama kullanımını uygun görmüyor ve 18 ay ile 5 yaş arasında elektronik eğlenceyi günde 1 saatle sınırlıyor.

Bu önerileri okurken suçluluk duymak yerine uygulanabilir değişikliklere odaklanmak daha yararlıdır.

Resmi öneriler, olduğu gibi

Dünya Sağlık Örgütü (2019):

Amerikan Pediatri Akademisi:

• 18 aydan önce televizyon izlemek ya da mobil uygulama kullanmak uygun görülmüyor.
• 18 ay ile 5 yaş arasında elektronik eğlence süresi günde 1 saatle sınırlanmalı.
• 18 aydan önceki ekran maruziyetinin çocukların dil gelişimi, okuma becerileri ve kısa süreli belleği üzerinde kalıcı olumsuz etkileri olduğu belirtiliyor.

İki kaynak da iki yaşından önce ekranı gelişimi destekleyen bir araç olarak görmüyor.

Bir istisna var: görüntülü görüşme

Amerikan Pediatri Akademisi görüntülü görüşmeyi (örneğin uzaktaki büyükanne ve büyükbabayla konuşmayı) eğlence amaçlı ekran izlemeden ayrı tutuyor.

Bunun mantığı, karşılıklı etkileşimle doğrudan ilgilidir: görüntülü görüşmede karşı tarafta gerçek bir insan vardır ve bu kişi çocuğun sesine, hareketine ve gülüşüne karşılık verir. Belirleyici olan, karşılık verilip verilmemesidir.

Ekran neden etkiliyor? Çünkü karşılık vermiyor

Harvard Üniversitesi Gelişen Çocuk Merkezi'nin "serve and return" (karşılıklı alışveriş) kavramına göre çocuk aguladığında, işaret ettiğinde ya da ağladığında ve bir yetişkin göz teması, söz ya da kucakla karşılık verdiğinde, bu ileri geri alışveriş beyindeki sinirsel bağlantıları kuruyor ve güçlendiriyor. Merkez bunu doğrudan beyin mimarisini şekillendiren bir süreç olarak tanımlıyor.

Aynı merkezin verilerine göre yaşamın ilk yıllarında saniyede bir milyondan fazla yeni sinirsel bağlantı kuruluyor ve beynin uyum sağlama kapasitesi olan plastisite yaşla azalıyor.

Ekranın sorunu burada görünür hale geliyor: ekran karşılık vermez. Bebek ona seslenir, ekran devam eder. Bebek işaret eder, ekran görmez. Bebek şaşırır, ekran duraklamaz. Karşılık veren bir insanla geçirilebilecek bir dakika karşılık vermeyen bir yüzeye gittiğinde, kaybedilen şey o dakikada kurulabilecek alışveriş oluyor.

Bu yüzden iki yaş altında içeriğin eğitici olup olmamasından çok, o dakikanın karşılıklı geçip geçmediği önemlidir.

Ekran ve konuşma gecikmesi: ne kadarını söyleyebiliriz?

Bu başlıkta abartmadan konuşmak önemli, çünkü internette hem "ekran otizm yapar" gibi dayanaksız iddialar hem de "hiçbir etkisi yok" gibi rahatlatıcı ama yanlış cümleler dolaşıyor.

Amerikan Pediatri Akademisi 18 aydan önceki ekran maruziyetinin dil gelişimi, okuma becerileri ve kısa süreli bellek üzerinde kalıcı olumsuz etkileri olduğunu belirtiyor. Bu, ekranın tek başına bir konuşma gecikmesi nedeni olduğu anlamına gelmez; ama bu yaşta ekranın nötr bir alışkanlık olmadığı anlamına gelir.

Dil gelişiminin kendi kilometre taşlarına bakmak daha kullanışlı. 19-24 ay arasındaki bir çocuk yiyecek, oyuncak, hayvan ve vücut bölümleri için en az 50 farklı kelimeyi kullanıp anlıyor ve iki ya da daha fazla kelimeyi birleştiriyor (Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği). Bu listelerin ABD'de İngilizce öğrenen çocuklara dayandığını da eklemek gerekir; Türkçe konuşan bir çocuk için eşikler birebir uygulanmaz.

Çocuğunuzun konuşmasıyla ilgili kaygınız varsa ekranı azaltmak yalnızca bir adımdır. Kilometre taşlarını ve ne zaman destek alınabileceğini bebeklerde konuşma gecikmesi yazısında bulabilirsiniz.

Ekranın yerine ne konur?

Bir alışkanlığı yalnız yasaklayarak azaltmak zordur; yerine bir şey koymak gerekir. Aynı Dünya Sağlık Örgütü kılavuzu, ekran önerisinin yanında hareket önerisi de veriyor.

• Bebeklerde günde en az 30 dakika yüzüstü pozisyon (tummy time), gün içine yayılmış olarak.
• 1-2 yaş için günde en az 180 dakika, çeşitli türde fiziksel etkinlik.

180 dakika göz korkutabilir; ama bunun için spor yapmak gerekmiyor, gün içindeki bütün hareketler sayılıyor. Parkta yürümek, merdiven çıkmak, mutfakta dolaşmak, top kovalamak, kanepeye tırmanmak da buna dahil.

Uykuyu da bu tabloya eklemek gerekir, çünkü yorgunluk ekran kullanımını artıran etkenlerden biri. 4-12 aylık bebekler için 24 saatte 12-16 saat (gündüz uykuları dahil), 1-2 yaş için 11-14 saat uyku öneriliyor (Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi uzlaşı bildirisi). Aynı bildiri 4 aydan küçük bebekler için sayısal bir öneri vermiyor, çünkü bu yaşta bebekler arasındaki normal farklar çok geniş.

Oyun, ekranın en güçlü rakibi

Amerikan Pediatri Akademisi'nin oyunun gücü üzerine klinik raporu, oyunu önemsiz bir uğraş olarak görmemek gerektiğini söylüyor: oyun beyin yapısını ve işlevini geliştiriyor, yürütücü işlevi destekliyor. Rapor yürütücü işlevi bilişsel esneklik, ket vurma denetimi ve çalışma belleği olmak üzere üç boyutta tanımlıyor.

Aynı rapordaki 1-3 yaş önerileri, ekranın yerine konabilecek somut bir liste veriyor:

• Çocuğun sevdiği nesne ve oyuncaklarla vakit geçirmesine izin verin.
• Kalem, keçeli kalem ya da pastel boya ve kağıt verin; karalamayı denesin.
• Akranlarıyla etkileşimini teşvik edin.
• Yürüme, zıplama, tek ayak üstünde durma gibi hareketlerle bedenini keşfetmesine yardım edin.
• Boş bardaktan içiyormuş gibi yapmak gibi hayali oyun fırsatları yaratın.
• Konuştuğunda karşılık verin, sorularını yanıtlayın.
• Blok, plastik kap, tahta kaşık ve yapboz sunun.
• Düzenli olarak kitap okuyun; hikayelerden yola çıkan hayali oyunu teşvik edin.
• Şarkı söyleyin, ritim tutun.

Akran etkileşimi, listede pediatrik bir oyun önerisi olarak yer alıyor. Bunun neden önemli olduğu çocuklarda sosyalleşme ve oyun grubu nedir yazılarında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Ekranın kaçınılmaz göründüğü anlar

Önerileri okumak kolay, uygulamak zor. Ekran çoğu zaman şu üç anda devreye girer:

Yemek. Ekran açıkken çocuk daha çok yiyor gibi görünür. Ama bu sırada çocuk tokluk sinyali yerine ekranı takip eder ve yemek karşılıklı bir etkinlik olmaktan çıkar. Küçük bir adım: ekranı önce yalnız akşam öğününden çıkarmak.

Araba ve toplu taşıma. Kapalı alanda uzun süre kalmak zor. Alternatif olarak pencereden görünenlere ad vermek, küçük bir kutudan birkaç yeni oyuncak çıkarmak ya da şarkı söylemek işe yarayabilir.

Yorgunluk. Bir yetişkinin tükenmiş olduğu bir akşamda ekran bir nefes alma aracı olabilir.

Burada hedef, ekranı sıfırlamaktan çok azaltmak. Birkaç uygulanabilir adım:

1. Arka plan televizyonunu kapatın. İzlenmeyen ama açık duran televizyon da karşılıklı alışverişi böler.
2. Bir tek "ekransız alan" belirleyin. Yemek masası ya da yatak odası olabilir; bir tanesiyle başlamak yeterli.
3. Süre yerine anı sabitleyin. "Günde yarım saat" yerine "yalnız akşam yemeğinden önce" demek daha kolay uygulanır.
4. Bitişi önceden söyleyin. Video biterken kapatmak, ortasında kapatmaktan çok daha az çatışma üretir.
5. Görüntülü görüşmeyi ayrı tutun. Uzaktaki bir yakınla konuşmak, izlemekle aynı kategoride değil.
6. Yerine bir şey koyun. Yukarıdaki oyun listesinden bir maddeyi o saate yerleştirin.

Dünkü ekran süresi bugünü belirlemez; alışkanlıklar her gün yeniden kurulabilir.

Bu dönemin diğer gelişim başlıkları 18 aylık bebek gelişimi yazısında ay ay ele alınıyor.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Çocuğunuz iki yaşını doldurup oyun grubumuza katıldığında, hangi anlarda zorlandığını ve nelerden keyif aldığını sizinle paylaşırız. Evde yaşadıklarınızı da dinler, Aile Koçluğu görüşmelerinde denediklerinizin nasıl gittiğini birlikte izleriz.

Sık Sorulan Sorular

Bebeklerde ekran süresi ne kadar olmalı? Dünya Sağlık Örgütü 1 yaş altı ve 1 yaş için ekran süresi önermiyor. 2 yaşta hareketsiz ekran süresinin 1 saati geçmemesi, daha azının daha iyi olması öneriliyor; aynı sınır 3-4 yaş için de geçerli. Amerikan Pediatri Akademisi 18 aydan önce televizyon ya da mobil uygulamayı uygun görmüyor.

18 aydan sonra ne kadar ekran serbest? Amerikan Pediatri Akademisi 18 ay ile 5 yaş arasında elektronik eğlence süresinin günde 1 saatle sınırlanmasını öneriyor. Dünya Sağlık Örgütü de 2, 3 ve 4 yaş için hareketsiz ekran süresini en fazla 1 saat olarak veriyor ve daha azının daha iyi olduğunu ekliyor.

Görüntülü görüşme de ekran süresine dahil mi? Amerikan Pediatri Akademisi görüntülü görüşmeyi (örneğin uzaktaki büyükanne ve büyükbabayla konuşmayı) eğlence amaçlı ekran izlemeden ayrı tutuyor. Çünkü görüntülü görüşmede karşı taraf çocuğa gerçekten karşılık verir; belirleyici olan da bu karşılıktır.

Eğitici çizgi film farklı mı? İki yaş altında asıl mesele içeriğin niteliği değil, o dakikanın karşılıklı olup olmaması. Harvard'ın tanımladığı karşılıklı alışverişte çocuk seslenir, yetişkin karşılık verir ve bu alışveriş beyin mimarisini şekillendirir. Ekran bu karşılığı vermez; bu yüzden resmi öneriler içerik ayrımı yapmadan yaşa göre sınır koyuyor.

Ekran konuşmayı geciktirir mi? Amerikan Pediatri Akademisi 18 aydan önceki ekran maruziyetinin dil gelişimi, okuma becerileri ve kısa süreli bellek üzerinde kalıcı olumsuz etkileri olduğunu belirtiyor. Bu, ekranın tek başına bir gecikme nedeni olduğu anlamına gelmez. Konuşmayla ilgili kaygınız varsa kilometre taşlarını değerlendirmek ve gerekirse uzmana danışmak daha doğru yol.

Ekranın yerine ne koyabilirim? Dünya Sağlık Örgütü bebeklerde günde en az 30 dakika yüzüstü pozisyon, 1-2 yaş için günde en az 180 dakika çeşitli fiziksel etkinlik öneriyor. Amerikan Pediatri Akademisi'nin 1-3 yaş oyun listesinde de karalama, hayali oyun, blok ve yapboz, kitap, şarkı ve akran etkileşimi var.

Kaynaklar

• Dünya Sağlık Örgütü — To grow up healthy, children need to sit less and play more (2019)
• American Academy of Pediatrics / HealthyChildren — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• Harvard Center on the Developing Child — Serve and Return
• Harvard Center on the Developing Child — Brain Architecture
• AAP — The Power of Play: A Pediatric Role in Enhancing Development in Young Children (Yogman M ve ark., Pediatrics 2018)
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations: A Consensus Statement

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.