15 Aylık Bebek Gelişimi: Yan Yana Oynamanın Başladığı Ay

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) 15. ay kontrol listesi gelişimin dört alanını da kapsar. Bu dönemde özellikle sosyal gelişim belirginleşir; çocuk başka bir çocuğun ne yaptığını fark etmeye ve onu taklit etmeye başlar.

Bu oyun biçimine paralel oyun denir. İki çocuk yan yana, benzer ya da farklı malzemelerle kendi oyunlarını sürdürür. Dışarıdan birlikte oynamıyor gibi görünseler de birbirlerini izler ve bu sırada öğrenirler.

Bu ay tek bakışta

CDC 15 ay kilometre taşları

Bu liste 2022 revizyonunda yeni eklendi; daha önce 12 ile 18 ay arasında resmi bir kontrol listesi yoktu. Zubler ve arkadaşlarının Pediatrics'te yayımlanan makalesindeki gerekçe, 15 ve 30. ay listelerinin eklenmesiyle 2 ay-5 yaş arasındaki izlem zincirinin tamamlanmasıydı.

Aynı revizyonda eşik %50'den %75'e çıktı: listedeki maddeler artık çocukların dörtte üçünün bu yaşa kadar yaptığı beceriler. Yaşa özel uyarı işareti listeleri de kaldırıldı; yerine tek bir ilke kondu: beklemeyin.

"Nesneleri amacına uygun kullanmaya çalışır" maddesi eskiden hem 12 hem 18 ay listelerinde vardı; revizyonda 15 ayda tek maddede birleştirildi.

Sosyal ve duygusal

• Oyun sırasında başka çocukları taklit etme (örneğin bir çocuk kaptan oyuncakları çıkarınca onun da çıkarması)
• Sevdiği bir nesneyi size gösterme
• Heyecanlandığında alkışlama
• Peluş oyuncağına ya da bebeğine sarılma
• Size sevgi gösterme: sarılma, sokulma, öpme

Dil ve iletişim

• "Anne" ve "baba" dışında bir iki sözcük söylemeye çalışma (topa "to", köpeğe "hav" gibi)
• Adını söylediğiniz tanıdık bir nesneye bakma
• Hem jest hem sözle verilen yönergeyi izleme (elinizi uzatıp "oyuncağı bana ver" dediğinizde vermesi)
• Bir şey istemek ya da yardım almak için işaret etme

Bilişsel

• Nesneleri amacına uygun kullanmaya çalışma: telefon, bardak, kitap
• En az iki küçük nesneyi üst üste koyma, örneğin küpleri

Hareket ve fiziksel gelişim

• Tek başına birkaç adım atma
• Bazı besinleri parmaklarıyla yiyebilme

Sosyal-duygusal alandaki ilk madde olan akranı taklit etme, bu ayın ana konusu. "Tek başına birkaç adım" ile "hiçbir şeye tutunmadan yürür" ise farklı maddelerdir; ikincisi 18 ay listesinde geçer.

Paralel oyun: yan yana oynamak, akranla oynamanın ilk biçimi

Bu konu sık yanlış anlaşılır. Parkta ya da bir buluşmada iki çocuk yan yana oturur, aynı kutudan farklı oyuncaklar alır, birbirlerine bakar ama konuşmaz, oyunlarını birleştirmez. Aileler genellikle bunu "birbirleriyle ilgilenmediler" diye okur.

Paralel oyun genellikle 15 ay civarında ortaya çıkar, ama kesin bir başlangıç ya da bitiş tarihi yoktur (ZERO TO THREE). Çocuklar birbirinin yakınında, benzer ya da farklı malzemelerle oynar; fakat her biri kendi fikrini izler.

Kaynaktaki örnekler:

• Yan yana, farklı oyuncaklarla ayrı ayrı kuleler yapmak
• Arabaları farklı yollarda sürerken arada birbirine bakmak

Bu "birlikte olmama" hali bir eksiklik değil, bir basamak. Paralel oyunda çocuk bir başkasının yanında, ikisi de benzer oyun nesnelerine yönelmiş halde ama doğrudan etkileşim kurmadan oynar; sosyal ya da işbirlikçi oyunda ise çocuklar ortak bir fikir üzerinden etkileşim başlatır (StatPearls, akran oyunu derlemesi). Aradaki fark, fikrin paylaşılıp paylaşılmamasında.

Paralel oyun neye yarıyor?

ZERO TO THREE'ye göre bu oyun biçimi çocuğun gözlem ve taklit yoluyla öğrenmesini sağlıyor ve dört alanı birden besliyor: erken sosyal beceriler, iletişim ve dil gelişimi, sosyal-duygusal gelişim, düşünme ve motor beceriler.

CDC'nin 15 ay listesindeki ilk madde de "başka bir çocuğu oyunda taklit etme". Akranın yanında olmak bu yaşta doğrudan bir öğrenme kaynağı: çocuk orada yetişkinden farklı bir şey görüyor, kendi boyunda ve kendi beceri düzeyinde birinin bir işi nasıl yaptığını.

StatPearls akran oyununun geliştirdiği becerileri de sayıyor: perspektif alma (başkasının bakış açısını anlama), empati, sıra alma, paylaşma, işbirliği ve müzakere. Bunların hiçbiri 15 ayda tamamlanmıyor; ama zemini bu aylarda kuruluyor. Aynı kaynak 2 yaşından itibaren çocuğun etkileşimlerini bakım verenlerin ötesine, yaşıtlarına genişlettiğini belirtiyor.

ABD'deki Küçük Çocukların Eğitimi Ulusal Derneği'ne (NAEYC) göre oyun, kendi kendine, paralel, sosyal, işbirlikçi, izleyici, nesneli, hayali ve kurallı biçimleriyle küçük çocukların gelişimini ve öğrenmesini destekleyen temel eğitim uygulamasıdır.

Evde ve dışarıda ne yapılabilir?

• Paylaşmayı zorlamamak. Bu yaşta paylaşma henüz gelişmemiş bir beceridir; aynı oyuncaktan iki tane bulundurmak, çatışmayı büyütmeden yan yana oynamayı kolaylaştırır.
• Yakınlığa izin vermek. Çocukları birbirine "kaynaştırmaya" çalışmak yerine aynı halının üstünde ayrı ayrı oynamalarına izin vermek yeterlidir.
• Anlatıcı olmak. "Bak, o da kule yapıyor" gibi kısa yorumlar, çocuğun dikkatini akranına yönlendirir.
• Düzenli tekrar. Aynı çocuklarla tekrarlanan buluşmalar, tek seferlik kalabalık ortamlardan daha işe yarar.

Akran ilişkilerinin sonraki yıllarda nasıl geliştiğini çocuklarda sosyalleşme, düzenli akran ortamının yapısını ise oyun grubu nedir? yazısında bulabilirsiniz.

Karalama, kaşık ve eller

Bu ayda el becerilerinde (ince motor) üç şey aynı anda ilerliyor.

Üst üste koyma. CDC'nin 15 ay listesinde "en az iki küçük nesneyi üst üste koyma" var. Bu, tutmanın ötesinde bir beceri: çocuk bırakma anını da kontrol edebiliyor.

Karalama. CDC'nin listelerinde karalama 18 ayda geçiyor; 15. ay bunun hazırlık dönemi. Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) "The Power of Play" raporu 1-3 yaş için çocuğa kalem, keçeli kalem ya da pastel boya ve kağıt verip karalamasına izin vermeyi öneriyor. Bu yaşta amaç, kalemin kağıtta iz bıraktığını keşfetmek.

Kaşık. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 12-18 ay beslenme kilometre taşları çocuğun çatal-kaşıkla ya da parmaklarıyla kendini beslediğini, emzikli bardaktan yardımsız, açık bardaktan ise biraz dökerek içtiğini belirtiyor. CDC'de sıralama kademeli: 15 ayda "parmaklarıyla kendini besler", 18 ayda "kaşığı kullanmayı dener", 24 ayda "kaşıkla yer"; bu ayda kaşığı ustalıkla kullanması beklenmiyor.

Basit yönergeleri izleme

CDC'nin 15 ay listesindeki dil maddelerinden biri, hem jest hem sözle verilen yönergeyi izlemek: elinizi uzatıp "oyuncağı bana ver" dediğinizde vermesi.

Jestsiz, tek adımlı yönergeleri izleme maddesi ise 18 ay listesinde geçiyor. Bu ayda çocuğun yalnızca sözü duyup yapması beklenmiyor; söz ile hareketin birlikte gelmesi normal.

ASHA'nın 13-18 ay listesi de aynı bandı tarif ediyor: "nerede" sorularında etrafa bakınma, "topu ver" ya da "burnunu göster" gibi yönergeleri izleme, istek ya da yorum için işaret etme, "hayır" için başını iki yana sallama, en az bir vücut bölümünü gösterme, jestleri günlük iletişimde kullanma.

ASHA'nın önerileri arasında yaptığınız işi anlatarak yapmak, gördüklerinizi gösterip adlandırmak, "topu al ve kutuya koy" gibi iki adımlı yönergeler denemek, çocuğun söylediğine ekleme yapmak ve her gün büyük resimli, az sözcüklü kitaplar okumak var.

ASHA listeleri ABD'de İngilizce öğrenen çocukları inceleyen çalışmalara dayanıyor; Türkçenin ses ve ek yapısı farklı olduğu için sözcüklerin nasıl sayılacağı da değişebilir.

Hareket

Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) motor gelişim çalışması, beş ülkede 816 çocuğu izleyerek altı büyük motor kilometre taşı için kazanım pencereleri belirledi.

Tablodaki persentil, çocukların yüzde kaçının o beceriyi o yaşa kadar kazandığını gösterir. Desteksiz yürümede %95'lik dilim 15,3 ay: bu ayın sonuna doğru çocukların büyük çoğunluğu yürüyor olacak, kalanlar için pencere 17,6 aya kadar açık. CDC'nin bu ayki maddesi de yalnızca "tek başına birkaç adım"; koşmak ya da düzgün yürümek beklenmiyor.

Yeni yürüyen çocukta ev güvenliği yeniden gözden geçirilmeli: merdiven, sehpa köşeleri, örtü sarkan masalar, temizlik ürünleri dolabı.

Beslenme ve uyku

Beslenmede 12. aydaki düzen devam ediyor: WHO 9-23 ay için günde 3-4 öğün ve gerekiyorsa 1-2 ara öğün öneriyor; İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) 12 ay sonrası için 3 öğün ve 2 ara öğün tarif ediyor. WHO'nun 2023 kılavuzu 12-23 ay için hayvansal süt öneriyor, devam sütlerini önermiyor. Emzirme iki yaş ve ötesine kadar sürdürülebilir.

Bu aylarda sık sorulan konu iştahın düşmesi. Büyüme hızı ilk yıla göre yavaşladığı için yeme miktarı da değişir; CDC'nin ifadesiyle çocuklar her gün farklı miktarda yiyebilir ve bu normaldir. ASHA, çocuğun yeni besinlere ilk seferde ilgi göstermemesinin olağan olduğunu ve sunmaya devam etmenin işe yaradığını belirtiyor.

Güvenlik kuralları aynı: WHO şeker, tuz ve trans yağdan yüksek besinleri ve şekerli içecekleri güçlü öneri düzeyinde dışarıda bırakıyor. AAP parçaların yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamasını, bütün üzüm, patlamış mısır, sosis ve sert şeker gibi yüksek riskli besinlerin 4 yaşından önce verilmemesini ve öğünlerin gözetim altında geçmesini öneriyor.

Uykuda Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) önerisi 1-2 yaş için gündüz uykuları dahil 24 saatte 11-14 saat. Bu dönemde bazı çocuklarda sabah uykusu kısalır ve tek gündüz uykusuna doğru bir kayma başlar; bu geçiş haftalar sürebilir ve düzensiz ilerleyebilir.

Büyüme

Bu ayda da tek bir hedef kilo yok. WHO büyüme standartlarına göre 15 aylık çocuklarda 3. persentil ile 97. persentil arası şöyle:

Aralığın her noktası normal kabul edilir. Ölçüm, eğrinin seyriyle birlikte okunur; kendi bandında ilerleyen bir çocuk beklendiği gibi büyüyordur. Persentil mantığı bebek kilo-boy tablosunda adım adım açıklanıyor.

Sağlık takvimi

ABD'de AAP'nin Bright Futures izlem takviminde (periyodiklik tablosu) 15. ay bir rutin izlem ayı. İlk iki yılın ziyaretleri yenidoğan, 3-5 gün, 1, 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18 ve 24. ay olarak sıralanıyor. Standart gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda; otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda öneriliyor. Bu takvimde iki tarama 18. ay ziyaretinde bir araya geliyor; Türkiye'de izlem takvimi farklı olabilir.

Türkiye'nin ulusal çocukluk dönemi aşılama takviminde 12. ayın sonu bir basamak, sıradaki basamak 18. ayın sonu; 15. ay bu ikisinin arasında. Hangi dozun hangi ayda yapıldığını burada yazmıyoruz. Aşı kartınızı aile hekiminizle gözden geçirmek, eksik doz olup olmadığını görmenin en güvenli yolu.

Dişlerde sıra birinci azılarda ve köpek dişlerinde: Amerikan Pediatrik Diş Hekimliği Akademisi'ne göre birinci azılar 11-18 ay, köpek dişleri 16-20 ay aralığında sürüyor. Dişleri günde iki kez siz fırçalamalısınız; CDC 2 yaş altında florürlü macun için önce hekime ya da diş hekimine danışılmasını söylüyor.

Bu ay oyun

AAP'nin "The Power of Play" raporu 1-3 yaş için şunları öneriyor: karalama için kalem ve kağıt vermek, yaşıtlarıyla etkileşimi teşvik etmek, yürüme-zıplama-tek ayak üstünde durma gibi hareketlerle bedenini keşfetmesine yardım etmek, boş bardaktan içiyormuş gibi yapma benzeri hayali durumlar kurmak, konuştuğunda yanıt vermek, küp-kap-tahta kaşık-yapboz sunmak, düzenli kitap okumak ve şarkı söylemek.

İkinci madde bu ayın konusuyla örtüşüyor. Rapora göre oyun beyin yapısını ve çalışmasını geliştiriyor, yürütücü işlevleri de (bilişsel esneklik, dürtüyü durdurabilme anlamına gelen ket vurma ve çalışma belleği) besliyor.

WHO 1 yaşındaki çocuklar için ekran süresi önermiyor, 2 yaşında günde 1 saatten fazla olmamasını belirtiyor. AAP 18 aydan önce televizyon ve mobil uygulamaları uygun bulmuyor; görüntülü görüşme bu sınırın dışında. WHO 1-2 yaş için günde en az 180 dakika çeşitli fiziksel etkinlik öneriyor.

Ne zaman uzmana danışmalı

CDC artık yaşa özel bir uyarı listesi kullanmıyor; güncel mesajı şu:

Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız. Beklemeyin. On beşinci ay listesinde eksik kalan bir madde varsa, çocuğunuz daha önce kazandığı bir beceriyi kaybettiyse ya da içinizde bir kuşku varsa, hekiminizden tarama isteyin.

ABD takviminde 15. ay bir izlem ziyareti ayı; Türkiye'de kontrol ayları farklı olabilir. Hekiminizle görüşürken dile getirebileceğiniz somut başlıklar:

• 15 ay listesindeki maddelerden karşılanmayanlar
• Kazanılmış bir becerinin kaybı: sözcükleri bırakmak, jestlerin azalması, göz temasının seyrekleşmesi
• Hiç jest kullanmama: işaret etme, gösterme, uzatma, el sallama
• Adı söylendiğinde tutarlı biçimde tepki vermeme
• Başka çocuklara hiç ilgi göstermeme
• Vücudunun bir tarafını diğerinden belirgin biçimde az kullanma

ASHA'ya göre söylediklerinizi çocuğunuza sürekli tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitmesini değerlendirtmek gerekir.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, 15 aylık çocukların aileleri için hazırladığımız ay ay gelişim rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

15 aylık bebek yürümeli mi? CDC'nin 15 ay listesinde "tek başına birkaç adım atma" maddesi var. WHO verilerine göre desteksiz yürümenin %95'i 15,3 aya kadar tamamlanıyor; pencerenin üst ucu 17,6 ay. Bu ayda henüz yürümeyen bir çocuk aralığın içindedir. ABD takviminde 15. ay bir izlem ayı; merak ettiklerinizi hekiminizle konuşabilirsiniz.

Çocuğum başka çocuklarla oynamıyor, yan yana duruyor. Sorun mu? Bu yaşta beklenen tablo bu. ZERO TO THREE paralel oyunun genellikle 15 ay civarında ortaya çıktığını, çocukların yan yana benzer ya da farklı malzemelerle oynadığını ama ayrı fikirleri izlediğini belirtiyor. Ortak bir fikir üzerinden kurulan işbirlikçi oyun daha sonra geliyor. Yan yana oynamak, akranla oynamanın ilk biçimidir.

15 aylık bebek kaç kelime söylemeli? CDC "anne-baba" dışında bir iki sözcük söylemeye çalışmayı listeliyor; topa "to" demek bu maddeyi karşılar. Sayısal eşik çok daha sonra, 19-24 ay bandında geliyor: en az 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler. Bu ay bakılan şey sözcük sayısı değil; işaret etme, gösterme ve yönerge izleme.

Kaşığı hala kullanamıyor, geç mi? Hayır. CDC'nin 15 ay maddesi "parmaklarıyla kendini besler" biçiminde; "kaşığı kullanmayı dener" 18 ayda, "kaşıkla yer" 24 ayda geçiyor. ASHA da bu bantta dökülmenin beklendiğini belirtiyor. Bu yaşta dökülmesi sorun sayılmaz; önemli olan denemesi.

Paylaşmayı öğretmeli miyim? Paylaşma bu yaşta henüz gelişmiş bir beceri değil. StatPearls paylaşma, sıra alma ve müzakerenin akran oyunuyla zamanla geliştiğini belirtiyor. 15. ayda aynı oyuncaktan iki tane bulundurmak, paylaşmayı dayatmaktan daha çok işe yarar; zorlanan bir paylaşma öğrenmeyi hızlandırmıyor.

15. ayda hangi kontroller yapılıyor? ABD'de AAP'nin Bright Futures takviminde 15. ay bir rutin izlem ziyareti. Bu takvimde standart gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda öneriliyor; ikisi 18. ay ziyaretinde bir araya geliyor. Türkiye'de izlem takvimi farklı olabilir; kontrole gittiğinizde aşı kartını gözden geçirmek de iyi bir fırsat.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi sayfasına, geçen ay için 14 aylık bebek gelişimi, gelecek ay için 16 aylık bebek gelişimi yazılarına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 15 Months
• CDC — Milestones by 18 Months
• CDC — Milestones by 2 Years
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood: A Guide for Professionals
• StatPearls / NCBI — Peer Play
• NAEYC — Principles of Child Development and Learning and Implications That Inform Practice
• ASHA — Communication Milestones: 13 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Feeding and Swallowing Milestones: 12 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• WHO — Complementary feeding guideline recommendations (2023)
• CDC — How Much and How Often To Feed
• NHS — Your baby's first solid foods
• AAP — Choking Prevention for Babies & Children
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• AAP — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• AAPD — The Reference Manual of Pediatric Dentistry: Growth and Development
• CDC — Oral Health Tips for Children
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.