20 Aylık Bebek Gelişimi: Oyun "-mış Gibi" Olmaya Başlıyor

Yirminci ayda oyunun biçimi değişmeye başlar. Çocuk boş bardaktan içiyormuş gibi yapar, oyuncak bebeğine yemek yedirir veya telefonu kulağına götürüp konuşur. Bu davranışlar sembolik oyunun geliştiğini gösterir. Aynı dönemde birçok aile tuvalet eğitimine ne zaman başlanacağını da merak eder.

Bu ay tuvalet eğitimine mutlaka başlanması gerekmez; önemli olan hazır olma işaretlerini tanımaktır. Amerikan Pediatri Akademisi'ne (AAP) göre mesane ve bağırsak kontrolü işaretleri genellikle 18-24. ayda görülmeye başlar. Eğitimin başlangıcı ise çocuğa göre daha sonraki bir tarihe kalabilir.

Gelişim kilometre taşları yaş aralıklarıyla tanımlandığı için 20. ayın ayrı bir resmi listesi olmaması normaldir.

Bu ay tek bakışta

Başlık	20. ayda tipik tablo
Uyku	AASM: 1-2 yaş için 24 saatte 11-14 saat, gündüz uykuları dahil
Beslenme	WHO: 9-23 ay arası günde 3-4 öğün, gerekirse 1-2 ara öğün
Baskın gelişim teması	Sembolik ("-mış gibi") oyun, tuvalet eğitimi hazırlığının ilk işaretleri
Diş	AAPD: ikinci azılar 20-30 ay aralığında sürüyor
İzlem	ABD'de AAP ziyaretleri 18. ve 24. ayda; 20. ay ikisinin arasında

Ara ay: hangi listeye bakılır?

CDC resmi kilometre taşı listelerini 2, 4, 6, 9 ay, 1 yaş, 15 ay, 18 ay ve 2 yaş için yayımlıyor. 20. ay için liste olmadığından 18 ay listesi "çoğu çocuğun bu yaşa kadar kazandığı", 2 yaş listesi "önümüzdeki aylarda beklenen" olarak okunur.

CDC 2022'de listeleri yeniden yazdı: eşik %50'den %75'e çıkarıldı (bir beceri artık çocukların en az %75'i onu kazandığında listeye giriyor) ve yaşa özel uyarı işareti listeleri kaldırıldı. Zubler ve arkadaşlarının Pediatrics'te yayımlanan makalesine göre ortanca yaşa dayalı liste, çocukların yarısı beceriyi henüz kazanmamış olduğu için bekleme eğilimini besliyor. Uyarı listelerinin kaldırılma nedeni de karşılanmayan bir kilometre taşının zaten başlı başına harekete geçmek için yeterli olması.

18 ayda kazanılmış olması beklenenler: tutunmadan yürüme, karalama, kapaksız bardaktan içme, parmaklarla kendini besleme, kaşık kullanmaya çalışma, koltuğa yardımsız çıkıp inme; "anne" ve "baba" dışında üç ya da daha fazla sözcük denemesi, jest olmadan tek basamaklı yönergeyi izleme; ev işlerini taklit etme, oyuncakları basit biçimde kullanma; ilginç bulduğunu göstermek için işaret etme, giyinmeye yardım etme.

2 yaşa doğru beklenenler: iki sözcüğü birleştirme, kitapta sorulanı işaret etme, iki vücut bölümünü gösterme, koşma, top tekmeleme, kaşıkla yemek yeme, aynı anda birden fazla oyuncakla oynama.

Sembolik oyun: "-mış gibi" ne anlama geliyor?

Son maddeye dikkat edin: "aynı anda birden fazla oyuncakla oynama, örneğin oyuncak yemeği oyuncak tabağa koyma." CDC'nin 18 ay listesindeki karşılığı çok daha basitti: "oyuncakları basit biçimde kullanma, örneğin arabayı itme." Aradaki fark bu ayın konusu.

Arabayı itmek nesnenin ne işe yaradığını bilmektir. Oyuncak yemeği oyuncak tabağa koymak ise bir şeyi başka bir şeyin yerine koymaktır. Çocuk artık nesnenin temsil ettiği fikri kullanıyor. Dil de aynı işi yapıyor: "su" sesi suyun yerine geçiyor. Bu yüzden sembolik oyunun gelişmesiyle sözcüklerin çoğalması aynı dönemde oluyor.

ZERO TO THREE'nin listesinde 18 ay için "basit hayali oyunlar oynama" ve "oyuncak bebeğe sarılarak ilgi gösterme", 24 ay için "basit inanmaca oyunları oynama" maddeleri var. Bu liste CDC'den farklı bir yöntemle hazırlandı ve %75 eşiğini kullanmıyor; çeliştiğinde CDC esas alınır.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin "The Power of Play" raporu 1-3 yaş için doğrudan bunu öneriyor: nesnelerle hayali durumlar kurma fırsatı verin; örneğin boş bardaktan içiyormuş gibi yapmak ya da hayali oyuna imkan veren oyuncaklar sunmak. Rapor ayrıca hikayelerden yola çıkan hayali oyunu teşvik etmeyi öneriyor. Aynı rapora göre oyun beyin yapısını ve işlevini geliştirir; bilişsel esneklik, ket vurma (dürtüyü durdurabilme) ve çalışma belleğinden oluşan yürütücü işlevi destekler.

Bunun için pahalı oyuncak gerekmez; kaplar, tahta kaşıklar, küpler, bir örtü, bir kutu gibi başka bir şeye dönüşebilen malzemeler yeter. AAP'nin listesinde de bu tür malzemeler var.

Tuvalet eğitimi hazırlığı: işaretler bu aylarda beliriyor

Tuvalet eğitimi bu ay sık sorulan bir konu ve hakkında çok yanlış bilgi dolaşıyor. Aşağıda kaynakların söylediklerini olduğu gibi aktarıyoruz.

Kontrol işaretleri ne zaman beliriyor? Amerikan Pediatri Akademisi'ne göre çocuklar genel olarak mesane ve bağırsak kontrolü işaretlerini 18 ile 24 ay arasında gösterir; 20. ay bu aralığın ortasına denk geliyor. Ama aynı kaynak, ABD'de tuvalet eğitimine başlama yaşının ortalama 2 ile 3 yaş arasında olduğunu, çocukların çoğunun 4 yaşına kadar mesane ve bağırsak kontrolünü kazandığını da söylüyor. İşaretlerin belirmesi ile eğitimin başlaması aynı şey değil.

NHS'nin aralığı daha erken. İngiliz Ulusal Sağlık Servisi'ne göre neredeyse tüm çocuklar 18 ay ile 2,5 yaş arasında tuvalet eğitimini tamamlayabilir. NHS ayrıca hazır olma işaretlerini beklemenin şart olmadığını, birçok çocuğun hiç sinyal vermediğini ve bunun normal olduğunu belirtiyor. İki kurum gerçekten farklı aralıklar veriyor; size "tek doğru zaman" diyen bir kaynağa şüpheyle bakın.

AAP'nin hazır olma işaretleri:

Gün içinde en az iki saat kuru kalmak ya da uykudan kuru uyanmak
Çişi ya da kakası geleceğini belli etmek: ıkınma, birden durma, çömelme
Basit yönergeleri izleyebilmek
Tuvalete kadar yürüyebilmek ve kendi kıyafetini çıkarmaya yardım edebilmek
Islak bezden rahatsız olmak, değiştirilmek istemek
Tuvaleti ya da lazımlığı kullanmak istediğini söylemek
"Büyük çocuk" külodu giymek istemek

20 aylık bir çocukta bu maddelerin hepsinin bulunması beklenmiyor. Birkaçının belirmesi, konunun gündeme girmeye başladığını gösteriyor.

Erken de geç de riskli. Research and Reports in Urology'de yayımlanan Hodges ve arkadaşlarının çalışması bu konuda en dengeli veriyi sunuyor. 3-10 yaş arası 112 hastanın incelendiği çalışmada erken eğitilen çocuklarda kabızlık riski 3,33 kat, geç eğitilenlerde 7,00 kat artmış bulundu. Gündüz idrar kaçırmada erken eğitilenlerde 3,37 katlık artış, geç eğitilenlerde de anlamlı bir artış saptandı. İlişki U biçiminde: iki uç da sorunlu.

Bu nedenle “20. ayda başlayın” ya da “3 yaşı bekleyin” gibi tek bir kural koymak doğru değildir; karar çocuğun gelişimine göre verilmelidir. Başlama zamanı, yöntemler ve dirençle karşılaşıldığında yapılabilecekler tuvalet eğitim yaşı yazısında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Bu ay yapılabilecek en makul şey hazırlık: lazımlığı ortama koymak, çocuğun onu tanımasına izin vermek, bez değiştirirken ne olduğunu adlandırmak. Baskı yok, ödül-ceza sistemi yok.

Dişler: sıra ikinci azılarda

Amerikan Çocuk Diş Hekimliği Akademisi'nin (AAPD) sürme takvimine göre 20. ayda köpek dişlerinin sürme dönemi biterken ikinci azılarınki başlıyor: köpek dişleri 16-20 ay aralığında, ikinci azılar ise 20-30 ay aralığında sürüyor. NHS'nin yuvarlanmış takvimi de köpek dişlerini 18 ay, ikinci azıları 24 ay civarına koyuyor. İkinci azılar en büyük süt dişleri; bu yüzden bu dönem huzursuz geçebiliyor.

NHS'nin kabul ettiği diş çıkarma belirtileri: diş etinde kızarıklık ve hassasiyet, olağandan fazla salya, çok şey kemirme ve çiğneme, huzursuzluk, uykunun bozulması, tek yanakta kızarıklık, kulak ovuşturma ve 38 °C'nin altında hafif sıcaklık artışı.

Aynı kaynak iki yaygın inancı da düzeltiyor: diş çıkarmanın ishale yol açtığına dair kanıt yok ve 38 °C'yi geçen ateşin sebebi diş çıkarma değildir. Böyle bir ateşte hekime başvurun.

Güvenli yöntemler sınırlı. NHS temiz bir parmakla diş eti masajını ve buzdolabında soğutulmuş (dondurulmamış) diş kaşıyıcıyı öneriyor. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) benzokainli jellerin methemoglobinemi (kanın oksijen taşıma gücünün azalması) riski nedeniyle bebeklerde kullanılmaması gerektiğini, kehribar kolyelerin ise boğulma ve strangülasyon (boyna dolanıp sıkma) nedeniyle ölüm ve ciddi yaralanma bildirimlerine yol açtığını duyurdu. AAP de bebeklerin hiçbir takı takmamasını öneriyor.

AAPD, dişleri günde iki kez yaşa uygun yumuşak bir fırçayla ebeveynin fırçalamasını öneriyor. CDC'ye göre 2 yaş altında florürlü diş macunu kullanmadan önce hekiminize ya da diş hekiminize danışmalısınız.

Dil ve iletişim

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 19-24 ay bandı bu ay da geçerli. Bandın sonunda beklenenler: yiyecek, oyuncak, hayvan ve vücut bölümleri için en az 50 farklı sözcüğü anlamak ve kullanmak; iki ya da daha fazla sözcüğü birleştirmek; "Kaşığı al, masaya koy" gibi iki basamaklı yönergeyi izlemek; "ben", "benim", "sen" sözcüklerini kullanmak; yardım istemek için sözcük kullanmak; "babanın çorabı" gibi iyelik kurmak.

20. ayda bu maddelerin tamamlanması beklenmiyor; beklenen, dağarcığın büyümeye devam etmesi. ASHA normları ABD'de İngilizce öğrenen çocuklara dayanan çalışmalardan üretildiği ve Türkçenin yapısı farklı olduğu için sözcük sayımını sınav gibi kullanmayın.

ASHA'nın önerdiği pratikler bu ayın sembolik oyunuyla iyi uyuşuyor: çocuğun söylediği sözcüğün üzerine ekleme yapmak ("araba" dediğinde "kırmızı araba gidiyor"), her gün büyük resimli kitaplar okumak, iki basamaklı yönergeler vermek ve ailede en rahat konuştuğunuz dili kullanmak.

Hareket, beslenme, uyku ve büyüme

Hareket. Bu yaşta koşma, merdiven çıkma denemeleri ve çömelip kalkma yerleşiyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) beş ülkede 816 çocukla yürüttüğü motor gelişim çalışmasında desteksiz yürüme penceresi 8,2 ay ile 17,6 ay arasında; bu yüzden 20. ayda hala yürümeyen bir çocuk değerlendirilmelidir. WHO 1-2 yaş için günde en az 180 dakika, çeşitli türlerde fiziksel etkinlik öneriyor.

Beslenme. WHO 9-23 ay için günde 3-4 öğün ve gerekirse 1-2 ara öğün öneriyor; 12-23 ayda hayvansal süt öneriliyor, devam sütleri önerilmiyor. Et, balık ya da yumurta ile sebze ve meyve her gün; şeker, tuz, trans yağ ve şekerli içecekler önerilmiyor. Emzirme sürdürülebilir. Boğulma açısından AAP parçaların yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamasını, bütün üzüm, bütün kuruyemiş, patlamış mısır ve sert şekerin verilmemesini öneriyor.

Uyku. AASM 1-2 yaş için 24 saatte 11-14 saat öneriyor, gündüz uykuları dahil. Diş çıkarma ve artan özerklik bu ayda uykuyu bölebiliyor.

Büyüme. WHO büyüme standartlarına göre 20 aylık bir çocukta kilo 3. persentilde (yüz çocuktan üçünün altında kaldığı değer) 9,2 kg (erkek) ve 8,5 kg (kız), 50. persentilde 11,3 kg ve 10,6 kg, 97. persentilde 14,0 kg ve 13,5 kg. Boyda 50. persentil erkeklerde 84,2 cm, kızlarda 82,7 cm. Aralık bu kadar geniş olduğu için tek bir "olması gereken" değer yok; önemli olan çocuğun kendi eğrisini izlemesi. Ayrıntı için bebek kilo boy tablosu.

Sağlık takvimi. Ulusal aşı takviminde 20. aya denk gelen ayrı bir basamak yok; komşu basamaklar 18. ve 24. ayın sonu. ABD'de AAP'nin rutin kontrol takvimine (periyodiklik tablosu) göre izlem ziyaretleri 18. ve 24. ayda, gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda yapılıyor; Türkiye'de izlem düzeni farklı olabilir.

Artık yaşıtlarına ihtiyacı var

Sembolik oyun tek başına da oynanabilir, ama tam gelişmesi için paylaşılan bir zemin gerekir. Çocuk kutuyu araba yaptığında, oyunun sürmesi için bir başkasının da onu araba olarak kabul etmesi gerekiyor. "-mış gibi" oyunun bir sonraki basamağı, iki çocuğun aynı hayal üzerinde anlaşmasıdır. Yetişkin çoğu zaman çocuğun kurduğu hayale uyar; bir yaşıt ise kendi fikrini de ortaya koyar ve iki çocuk ortak bir hayalde buluşmaya çalışır.

StatPearls'ün akran oyunu derlemesine göre de sosyal ve işbirlikçi oyunda çocuklar etkileşimi paylaşılan bir fikir üzerinden başlatır. Aynı kaynak 2 yaştan itibaren çocuğun etkileşimini bakım verenlerin ötesine, yaşıtlarına genişlettiğini ve akran oyununun perspektif alma, empati, sıra alma, paylaşma, işbirliği ve müzakere becerilerini geliştirdiğini aktarıyor.

Bu yaşta daha sık görülen oyun biçimi paralel oyun. ZERO TO THREE paralel oyunun yaklaşık 15 ay civarında başladığını, kesin bir başlangıç ya da bitiş tarihi olmadığını, çocukların yan yana ama ayrı fikirler peşinde oynadığını belirtiyor. Aynı kaynağa göre bu evre boşa geçmiyor: gözlem ve taklit yoluyla öğrenme, erken sosyal beceriler, iletişim ve dil gelişimi bu sırada kuruluyor. Çocuk yanındaki çocuğun oyununu izleyip kendi oyununa taşıyabilir; sembolik oyun bu yolla da gelişir.

Akran ortamının ikinci işlevi gözlem. Sıra alma, paylaşma ve çatışma çözme en açık biçimde yaşıtlarla birlikteyken görülür; kardeş, kuzen ya da park buluşmaları da bunun için iyi fırsatlardır. Eurydice'in Türkiye derlemesine göre de gözlem, okul öncesi öğretmenlerinin çocukların gelişimini değerlendirmede kullandığı temel yöntem.

Harvard Center on the Developing Child'a göre yaşamın ilk yıllarında saniyede 1 milyondan fazla yeni sinirsel bağlantı kuruluyor ve beynin değişip uyum sağlama gücü (plastisite) yaşla azalıyor; erken fark edilen bir gelişimsel fark daha kolay ve daha az müdahaleyle desteklenebiliyor. ABD'de AAP'nin izlem programı da bu mantığa dayanıyor: gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda öneriliyor.

Erken çocukluk eğitiminin faydası kaliteye bağlı. ABD Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü'nün (NICHD) çalışması nitelikli bakımın daha iyi bilişsel ve dil gelişimiyle ilişkili olduğunu gösteriyor; aynı çalışma bakımda geçen sürenin artmasının 2 ve 4,5 yaşta bir miktar daha az işbirlikçi ve daha saldırgan davranışla ilişkili bulunduğunu da bildiriyor. Çocuğun gelişimini öngörmede ise aile özellikleri, bakımın özelliklerinden daha ağır basıyor. Kalite ölçütleri somut: AAP ile Amerikan Halk Sağlığı Derneği'nin (APHA) standardı 13-35 ay için çocuk-yetişkin oranını 4:1 (bir yetişkine en çok 4 çocuk) ve grubu en çok 8 olarak veriyor; buna aynı ekibin sürekliliği ve gözleme dayalı yazılı takip ekleniyor.

Seçenekleri karşılaştırmak için oyun grubu nedir ve çocuklarda sosyalleşme yazılarına bakabilirsiniz. Ebeveyn katılımlı oyun grupları bu yaşta bir seçenek olabilir; nasıl işlediğini anneli oyun grubu yazısında bulabilirsiniz. İzci'nin oyun grubu ise iki yaşını dolduran çocuklar içindir. Karar için acele etmeniz gerekmez.

Ne zaman uzmana danışılmalı

CDC artık yaşa özel uyarı listesi yayımlamıyor; mesajı kısa: beklemeyin. Bu ayın beklentilerinden biri karşılanmıyorsa, çocuğunuz kazandığı bir beceriyi geri bırakmışsa ya da başka bir konu içinizi rahatsız ediyorsa, hekiminizle paylaşın.

20. ay özelinde:

Hala yürümüyorsa. WHO'nun desteksiz yürüme penceresi 17,6 ayda kapanıyor.
Hiç "-mış gibi" oyun yoksa. Sembolik oyunun hiç belirmemesi, sözcük ve jest gelişimiyle birlikte değerlendirilmeli.
Sözcük dağarcığı aylardır büyümüyorsa. ASHA endişeniz varsa yardım almak için beklemeyin diyor; söylediklerinizi çocuğunuza sık sık tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitmesini değerlendirtmek gerekir.
Ateş 38 °C'yi geçtiyse. Bu diş çıkarmaya bağlanmamalı.
Kakasını tutuyorsa ya da kabızlık varsa. Tuvalet eğitimi düşünülüyorsa kabızlık önce ele alınmalı.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

20 aylık çocukta tuvalet eğitimine başlanır mı? Zorunlu değil. AAP mesane ve bağırsak kontrolü işaretlerinin genellikle 18-24. ayda belirdiğini, ancak ABD'de eğitime başlama yaşının ortalama 2-3 yaş olduğunu belirtiyor. NHS ise neredeyse tüm çocukların 18 ay ile 2,5 yaş arasında eğitilebileceğini söylüyor. Bu ay işaretleri tanıma ve lazımlığı tanıtma ayı olabilir.

Erken başlamanın zararı var mı? Hodges ve arkadaşlarının çalışmasına göre hem erken hem geç başlamak riskli. Erken eğitilen çocuklarda kabızlık riski 3,33 kat, geç eğitilenlerde 7,00 kat artmış bulundu; gündüz idrar kaçırmada da her iki uçta artış saptandı. İlişki U biçiminde, yani "ne kadar erken o kadar iyi" doğru değil.

20 aylık çocuk hayali oyun oynamalı mı? Basit düzeyde oynaması bekleniyor: boş bardaktan içiyormuş gibi yapmak, oyuncak bebeğe yemek vermek gibi. CDC'nin 2 yaş listesindeki "oyuncak yemeği oyuncak tabağa koyma" maddesi bu becerinin bir sonraki basamağı. Hiç hayali oyun görülmüyorsa hekiminizle konuşun.

İkinci azılar ne zaman çıkar? AAPD'nin takvimine göre ikinci azılar 20-30 ay aralığında sürüyor; NHS bunu yaklaşık 24 ay olarak veriyor. Bu dişler en büyük süt dişleri olduğu için sürme dönemi huzursuz geçebilir. Ateşin 38 °C'yi geçmesi diş çıkarmaya bağlanmamalı.

Diş çıkarma jeli kullanabilir miyim? Hayır. FDA benzokainli ürünlerin bebeklerde methemoglobinemi riski taşıdığını, viskoz lidokainin ise ciddi zarara yol açabileceğini bildiriyor. NHS diş çıkarma jellerinin etkili olduğuna dair kanıtın zayıf olduğunu belirtiyor. Güvenli seçenekler: temiz parmakla diş eti masajı ve buzdolabında soğutulmuş (dondurulmamış) diş kaşıyıcı.

20. ayda aşı var mı? Ulusal aşı takviminde 20. aya denk gelen ayrı bir basamak yok; komşu basamaklar 18. ve 24. ayın sonu. Aşı kartınızı hekiminizle gözden geçirin.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi, geçen ay için 19 aylık bebek gelişimi, gelecek ay için 21 aylık bebek gelişimi.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.

Yaş aralığı: 20 ay · Konu: Ay Ay Gelişim · Güncelleme: 2026-09-08