10 Aylık Bebek Gelişimi: Bu Ay Neler Oluyor?

Onuncu ayda bebeğiniz oturmanın ötesine geçerek ayağa kalkmayı ve tutunarak yanlamasına ilerlemeyi deneyebilir. Baş ve işaret parmağını birlikte kullanıp küçük nesneleri alması kolaylaşır. Konuşmadan önceki iletişim de çeşitlenir; işaret eder, elini uzatır ve el sallayabilir.

Hareket alanı genişledikçe bebeğin çevresiyle kurduğu iletişim de gelişir. Yine de bu becerilerin her biri geniş bir zaman aralığında kazanılır; bu ay tutunarak yürümemesi veya henüz işaret etmemesi tek başına bir sorun anlamına gelmez.

Bu ay tek bakışta

10. ay için resmi bir kilometre taşı listesi neden yok?

CDC'nin gelişim kontrol listeleri 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30 ay ile 3, 4 ve 5 yaş için hazırlanmıştır. Arada kalan aylar için resmi bir liste yok, çünkü gelişim ay ay değil aralıklarla ilerliyor: bir beceri 9. ayda "yok", 10. ayda "var" diye çalışmıyor.

Pratikte 9. ay listesini "çoğu bebeğin bu yaşa kadar kazandığı beceriler", 12. ay listesini "önümüzdeki aylarda beklenenler" olarak okuyabilirsiniz; 10. ay bu ikisinin arasındaki geçiş.

CDC listelerini okurken bir ayrıntıyı daha bilmek gerekiyor. 2022'de yenilenen listelerde eşik %50'den %75'e çıktı ve maddeler artık "çocukların dörtte üçünün o yaşa kadar yaptığı" şeyleri gösteriyor. Zubler ve arkadaşlarının bu değişikliği anlatan makalesine göre ortanca yaşa dayalı listeler, çocukların yarısı o yaşta beceriyi henüz kazanmamış olduğu için ailede ve hekimde "bekleyip görelim" tutumunu besliyordu.

Aynı revizyonda yaşa özel "uyarı işaretleri" listeleri de kaldırıldı. Yerine tek bir mesaj kondu: bir kilometre taşı karşılanmıyorsa, kazanılmış bir beceri kaybedildiyse ya da aklınıza takılan başka bir şey varsa beklemeyin.

9. ayda kazanılmış sayılan beceriler

CDC'nin 9 ay listesi bu ay geride kalan zemin:

• Sosyal-duygusal: Yabancıların yanında çekingen, yapışkan ya da tedirgin olma · Mutluluk, üzüntü, öfke, şaşkınlık gibi farklı yüz ifadeleri gösterme · Adı söylendiğinde bakma · Siz gittiğinizde tepki verme (bakma, uzanma, ağlama) · Ce-e oyununda gülme
• Dil ve iletişim: "mamamama", "babababa" gibi çok sayıda farklı ses çıkarma · Kucağa alınmak için kollarını kaldırma
• Bilişsel: Gözden kaybolan nesneyi arama · İki şeyi birbirine vurma
• Hareket: Kendi kendine oturma pozisyonuna gelme · Nesneyi bir elden diğerine geçirme · Yiyeceği parmaklarıyla kendine doğru tırmıklama · Desteksiz oturma

12. ayda beklenenler

12. ay listesi ise iki ay sonrasını gösteriyor:

• Sosyal-duygusal: Sizinle "cee-ee" gibi karşılıklı oyunlar oynama
• Dil ve iletişim: "Bay bay" yapma · Ebeveynine "anne", "baba" ya da ona özel bir adla seslenme · "Hayır"ı anlama
• Bilişsel: Bir şeyi kabın içine koyma · Sakladığınızı gördüğü şeyi arama
• Hareket: Tutunarak ayağa kalkma · Mobilyaya tutunarak yürüme · Siz tutarken kapaksız bardaktan içme · Baş ve işaret parmağıyla küçük şeyleri alma

Hareket: mobilyaya tutunarak yürüme

Bebek koltuğun kenarına tutunuyor, ayakta duruyor ve yan yan adım atarak sehpaya doğru ilerliyor. Buna genellikle "cruising" deniyor; Türkçede en yaygın karşılığı mobilyaya tutunarak yürüme. Bu madde CDC'nin 12 ay listesinde yer alıyor; 10. ayda görülmesi de görülmemesi de beklenen aralıkta.

Nedenini Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) motor gelişim çalışması gösteriyor. Araştırmacılar Gana, Hindistan, Norveç, Umman ve ABD'de 816 çocuğu izleyerek altı büyük motor kilometre taşı için "kazanım pencereleri" belirledi. Bu pencereler 1. persentil ile 99. persentil, yani çocukların %1'inin ve %99'unun beceriyi kazandığı yaşlar arasını kapsıyor; sağlıklı gelişimin neredeyse tamamı bu aralıkta.

"Destekle yürüme" satırında aralık 5,9 aydan 13,7 aya uzanıyor; bu yaklaşık sekiz aylık bir genişlik. 10 aylık bir bebek bu pencerenin ortasında.

Aynı çalışmada izlenen 816 çocuğun 35'i (%4,3) hiç elle-dizle emeklemedi. Emeklemek zorunlu bir basamak değil; CDC'nin güncel listelerinde emekleme maddesinin bulunmaması da bununla tutarlı.

İnce motor: tırmıklamadan kıskaç tutuşuna

Dokuzuncu ayda bebek yiyeceği avucuyla kendine doğru tırmıklıyordu. 12. ay listesinde ise "baş ve işaret parmağıyla küçük parçaları alma" var. Bu geçişe kıskaç tutuşu deniyor ve 10. ay bu geçişin yaşandığı dönem.

Kıskaç tutuşuyla bebek artık önündekilerden birini seçip alabiliyor. Bu, parmak besinlerini yiyebilmenin de, sonraki aylarda kaşık tutabilmenin de ön koşulu. Bu geçişi evde desteklemenin en basit yolu, tabağa parmakla ezilebilecek kadar yumuşak, küçük parçalar koymak. Boğulma riskine karşı Amerikan Pediatri Akademisi bu parçaların yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamasını öneriyor.

Dil ve iletişim: işaret etme ve jestler

Aileler genellikle ilk kelimeyi bekler; oysa dilin ilk habercileri jestlerdir.

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 7-12 ay listesinde şunlar var: uzun ses dizileri halinde mırıldanma ("mamamama", "babababa"), kucağa alınmak için kolları kaldırma, istemediği nesneyi itme, işaret etme, el sallama, nesne gösterme ya da uzatma, sosyal etkileşim için jestleri taklit etme ve başlatma, çıkardığınız sesleri kopyalamaya çalışma, müziğe hareket etme ve bir iki kelime söyleme.

Bu listedeki "işaret etme, el sallama, gösterme ve verme" dörtlüsü, konuşma öncesi iletişimin çekirdeği. Çocuk size bir şeyi gösterdiğinde dikkatini sizinkiyle aynı yere getiriyor. Buna ortak dikkat deniyor ve dil bunun üzerine kurulur.

CDC'nin işaret etmeyle ilgili maddeleri 15. ve 18. ay listelerinde; 10 aylık bir bebeğin henüz işaret etmemesi bu ölçütlere göre gecikme sayılmaz. İşaret etmenin ASHA'nın 7-12 ay bandında geçmesi ise becerinin bu dönemde belirmeye başladığını gösteriyor. İkisi çelişmiyor, farklı sorulara cevap veriyorlar.

Bir sınırlılık daha: ASHA'nın listeleri ABD'de İngilizce öğrenen çocuklara dayanan çalışmalardan üretilmiştir; Türkçe konuşan bir bebekte kelime eşikleri birebir aynı işlemeyebilir. Jestlerde bu sınırlılık daha az geçerli, çünkü işaret etmek belirli bir dile bağlı değil.

Konuşmanın hangi noktada değerlendirilmesi gerektiği bebeklerde konuşma gecikmesi yazısında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

İşaret etmeyi ve jestleri destekleyen şeyler

• Bebek bir şeye baktığında siz de oraya bakın ve adını söyleyin. Bakışını izlemek, işaret etmeyi öğretmenin en doğal yolu.
• Jestlerinizi abartın: el sallayın, "yok" için ellerinizi açın. ASHA listesindeki "jestleri taklit etme" maddesi bu beceriyi anlatıyor.
• Bebeğiniz bir nesneyi size uzattığında alın, adını söyleyin ve geri verin. Bu alışveriş sıra almanın ilk hali.

Sosyal ve duygusal gelişim

10 aylık bir bebek çoğunlukla ayrılık kaygısının belirgin olduğu bir dönemde. Ayrılık kaygısı bazı bebeklerde 4-5 ay gibi erken görülebilir, ancak çoğunda 9 ay civarında belirginleşir (Amerikan Pediatri Akademisi). İngiltere'nin ulusal sağlık servisi NHS'ye göre yaklaşık 6 ay ile 3 yaş arasında bu tablo çok yaygın.

Bu ayın ilginç bir yanı var: bebek hareket kazandıkça sizden uzaklaşabiliyor, ama duygusal olarak size daha çok ihtiyaç duyuyor. Mobilyaya tutunarak odanın öbür ucuna gidip dönüp size bakması, Ainsworth'ün tarif ettiği "güvenli üs" davranışıdır. Çocuk keşfe çıkmak için önce güvende olduğu bir merkeze ihtiyaç duyar.

Belirtilerin hangisinin normal aralıkta olduğunu, hangisinin başka bir şeye işaret ettiğini bebeklerde ayrılık kaygısı belirtileri yazısında ayırdık.

Bilişsel gelişim: nesne sürekliliği yerleşiyor

CDC'nin 9 ay listesinde "gözden kaybolan nesneyi arama" var; 12 ay listesinde ise daha zoru: "sakladığınızı gördüğü şeyi, örneğin battaniye altındaki oyuncağı arama". Birincisinde nesne düşüyor, ikincisinde siz saklıyorsunuz; bebek artık başka birinin eylemini takip ediyor.

Bu, ayrılık kaygısıyla doğrudan bağlantılı. Bebek, gözden kaybolan anne ya da babasının var olmaya devam ettiğini kavradığında, onun gittiğini ve şu an burada olmadığını da fark ediyor. Kaygının bu dönemde artması, yeni bir kazanımın yan ürünü.

Beslenme

9-23 ay için WHO'nun önerisi günde 3-4 öğün ve gerekiyorsa 1-2 ara öğün. Anne sütü ya da mama bu ayda hala temel besin kaynaklarından biri; WHO emzirmenin iki yaş ve ötesine kadar sürdürülmesini öneriyor. NHS 10-12 ay için günde 3 öğün ve yaklaşık 3 süt öğünü tarif ediyor.

Kıvam da değişiyor. ASHA'nın 9-12 ay beslenme kilometre taşlarına göre bebek büyük bir parçadan küçük ısırık alabilir, ağzının iki yanında da çiğnemeye başlar (dönel çiğneme), yutarken dudaklarını kapatır ve kaşığı tutmaya çalışır. Uygun besinler dilimlenmiş muz, peynir küpleri ya da makarna gibi yumuşak, ısırık büyüklüğünde şeyler.

Bu ay için pratik sınırlar:

• Bal yok. Bir yaşından önce infantil botulizm (bebeklerde görülen, bakteri kaynaklı ciddi bir zehirlenme) riski nedeniyle verilmemeli. Bütün kuruyemiş de 5 yaşından küçük çocuklara verilmemeli; ince öğütülmüş ya da ezme halinde olabilir.
• İnek sütü içecek olarak henüz yok. CDC inek sütünün ya da zenginleştirilmiş bitkisel alternatiflerin içecek olarak 12 aydan önce önerilmediğini belirtiyor. Yoğurt ve peynir bu kapsamda değil.
• Tuz ve şeker eklenmez. WHO 2023 rehberi şeker, tuz ve trans yağdan yüksek besinlerin ve şekerli içeceklerin tüketilmemesini güçlü öneri düzeyinde belirtiyor.
• Demir ve çinko. WHO hayvansal kaynaklı besinlerin (et, balık ya da yumurta) her gün tüketilmesini güçlü öneri olarak veriyor.

Yemeyi reddettiği günler olacak. CDC'nin ifadesiyle çocuklar her gün farklı miktarlarda yiyebilir ve bu normaldir. Baskı da işe yaramıyor: Amerikan Pediatri Akademisi zorlamanın çocuğun aslında sevebileceği besinlerden aktif olarak nefret etmesine yol açabildiğini söylüyor.

Uyku

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin 4-12 ay için önerisi 24 saatte 12-16 saat, gündüz uykuları dahil.

10. ayın tipik uyku sorunu genellikle ayrılık kaygısıyla ilgili. Uyku da çocuk için bir ayrılıktır: gözünü kapattığında siz gözden kaybolursunuz. Bu durum gece uyanmalarının artmasına ve çocuğun ısrarla tek bir kişiyi istemesine yol açabilir. İkinci etken yeni kazanılan motor beceri: ayağa kalkmayı öğrenen bebek gece yatakta ayağa kalkıp geri oturmayı beceremeyebilir.

Büyüme

Bu ay için tek bir "olması gereken kilo" yok; büyüme bir aralık içinde değerlendirilir.

WHO büyüme standartlarında 10 aylık bebeklerde 3. persentil ile 97. persentil arası (aynı yaştaki 100 bebekten en küçük 3'ü ile en büyük 3'ü dışında kalan aralık) şöyle: erkeklerde 7,5-11,2 kg ve 69,0-77,6 cm; kızlarda 6,8-10,7 kg ve 66,8-76,1 cm. Bu aralığın her yeri normaldir.

Asıl bakılan, eğrinin zaman içindeki seyridir. Kendi persentil bandında ilerleyen bir bebek, bandın neresinde olduğundan bağımsız olarak beklendiği gibi büyüyordur. Persentilin nasıl okunacağını bebek kilo-boy tablosunda adım adım bulabilirsiniz.

Sağlık takvimi

Türkiye'nin ulusal çocukluk dönemi aşılama takviminde 9. ayın sonu bir aşı basamağı, bir sonraki basamak ise 12. ayın sonunda; 10. ayda rutin bir aşı beklenmiyor. Hangi dozun hangi ayda yapılacağını aşı kartınızdan ve aile hekiminizden teyit edin. Bu bilgi aktarılırken sık hata yapıldığı için burada doz dağılımı vermiyoruz.

ABD'de AAP'nin Bright Futures izlem takviminde (periyodiklik tablosu) ilk iki yıldaki rutin ziyaretler yenidoğan, 3-5 gün, 1, 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18 ve 24. aylarda. Aynı takvimde standart gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda; otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda öneriliyor. ABD takviminde 9. ayda önerilen bu tarama Türkiye'nin rutin takviminde yer almayabilir; aklınıza takılan bir şey varsa hekiminizden değerlendirme isteyebilirsiniz.

Bu ay oyun

Amerikan Pediatri Akademisi'nin "The Power of Play" klinik raporu 7-12 ay için şunları öneriyor: aynada yüzleri göstermek, emeklemek ve keşfetmek için güvenli bir alan sağlamak, bebeği farklı pozisyonlarda tutmak, eylemlerinin sonuç doğurduğunu öğrenmesine fırsat vermek (oyuncağı düşürdüğünde yere düşmesi gibi), ulaşabileceği yere birkaç oyuncak koymak ve ce-e oynamak.

Rapora göre oyun beyin yapısını ve işlevini geliştiriyor, yürütücü işlevleri de besliyor: bilişsel esneklik (düşünceyi yeni duruma uyarlama), ketleyici kontrol (dürtüyü durdurabilme) ve çalışma belleği (bilgiyi akılda tutabilme).

Ekran konusunda WHO 1 yaş altı için ekran süresini önermiyor; NHS de bebek ve küçük çocuklarda ekrandan kaçınılmasını, kullanılacaksa bunun bağ kuran ortak etkinlikler için olmasını söylüyor. Uzaktaki bir büyükanneyle görüntülü görüşme bu kapsamdan ayrı tutuluyor.

Ne zaman uzmana danışmalı

CDC 2022'den beri yaşa özel uyarı listesi yayımlamıyor; mesajı kısa:

Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız. Bu listedeki maddelerden biri eksikse, bebeğiniz daha önce yapabildiği bir şeyi artık yapmıyorsa ya da tarif edemediğiniz bir tedirginlik varsa beklemeyin, hekiminize danışın.

Somut olarak hekiminizle konuşmak için iyi sebepler:

• Daha önce yaptığı bir şeyi artık yapmıyorsa (ses çıkarmayı bırakmak, göz temasının azalması, oturmayı kaybetmek).
• Adı söylendiğinde tutarlı biçimde bakmıyorsa.
• Ses çıkarmıyor ya da mırıldanma sesleri belirgin biçimde azaldıysa.
• Hiç jest kullanmıyorsa: el sallama, uzanma, gösterme, uzatma.
• Bir tarafını diğerinden belirgin biçimde az kullanıyorsa.

İşitmeyle ilgili ASHA'nın bir ipucu: söylediklerinizi çocuğunuza sürekli tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitme değerlendirmesi konuşulmalı.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

10 aylık bebek yürümeye başlar mı? Bazıları başlar, çoğu başlamaz ve ikisi de normaldir. WHO verilerine göre desteksiz yürümenin penceresi 8,2 ay ile 17,6 ay arasında, ortanca 12 ay. 10 aylık bir bebeğin yürümesi de yürümemesi de bu aralığın içinde. Bu ayda daha tipik olan, mobilyaya tutunarak yan yan ilerlemek.

Bebeğim emeklemeden ayağa kalktı, sorun mu? Hayır. WHO'nun 816 çocukluk motor gelişim çalışmasında çocukların %4,3'ü hiç elle-dizle emeklemedi. CDC'nin güncel kilometre taşı listelerinde de emekleme maddesi bulunmuyor. Emekleme atlanabilir bir basamak; asıl izlenen şey çocuğun bir yerden bir yere kendi başına gidebilmesi.

10 aylık bebek işaret etmiyorsa endişelenmeli miyim? Bu yaşta tek başına bir gecikme ölçütü sayılmaz; CDC'nin işaret etmeyle ilgili maddeleri 15. ve 18. ay listelerinde. Ama işaret etme dilin önemli habercilerinden biri; bebeğin hiç jest kullanmaması (el sallama, uzatma, gösterme dahil) hekiminizle konuşmak için iyi bir sebep.

Bu ay inek sütüne geçebilir miyim? Hayır, içecek olarak değil. CDC inek sütünün ya da zenginleştirilmiş bitkisel alternatiflerin içecek olarak 12 aydan sonraya bırakılmasını öneriyor; ESPGHAN de tam yağlı inek sütünün 12 aydan önce ana içecek olmaması gerektiğini belirtiyor. Yoğurt ve peynir bu kısıtlamanın dışında.

Gece uyanmaları neden arttı? Bu ayda iki şey aynı anda oluyor: ayrılık kaygısının belirginleşmesi ve yeni motor becerilerin gece prova edilmesi. Uyku da bir ayrılıktır ve nesne sürekliliğini yeni kavramış bir bebek için bu daha zorlayıcıdır. AASM'nin 4-12 ay önerisi 24 saatte 12-16 saat; toplam süre bu aralıktaysa uyanma sayısının kendisi tek başına sorun değildir.

Diğer ayların neler getirdiğini görmek isterseniz ay ay bebek gelişimi rehberi serinin tamamını bir arada topluyor. Geçen ayın konusu için 9 aylık bebek gelişimi, sıradaki ay için 11 aylık bebek gelişimi yazılarına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 9 Months
• CDC — Milestones by 1 Year
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• ASHA — Communication Milestones: Birth to 1 Year
• ASHA — Feeding and Swallowing Milestones: Birth to 1 Year
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• WHO — Complementary feeding guideline recommendations (2023)
• CDC — When, What, and How to Introduce Solid Foods
• CDC — How Much and How Often To Feed
• NHS — Foods to avoid giving babies and young children
• NHS — Your baby's first solid foods
• AAP — Choking Prevention for Babies & Children
• AAP — 10 Tips for Parents of Picky Eaters
• AAP — How to Ease Your Child's Separation Anxiety
• NHS — Anxiety in children
• Bretherton I — The Origins of Attachment Theory: John Bowlby and Mary Ainsworth (Developmental Psychology, 1992)
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• NHS — First words and little sentences: 1 to 2 years
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• ESPGHAN — Complementary Feeding: A Position Paper (JPGN 2017;64(1):119-132)
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.