23 Aylık Bebek Gelişimi: Duyguya Ad Vermek ve Oyun Grubuna Hazırlık

Yirmi üçüncü ayda çocuk duygularını adlandırmaya başlarken birçok aile de okul veya oyun grubu seçeneğini değerlendirmeye başlar.

Öz düzenleme, yani çocuğun duygusunu ve davranışını yönetebilmesi, bu dönemde henüz çocuğun tek başına sürdürebildiği bir beceri değildir; yetişkinin desteğiyle gelişir. Duygunun adını birlikte koymak, çocuğun yaşadığını anlamasına ve zamanla yönetmesine yardımcı olur.

Gelişim aralıklarla tanımlanır; 23 aylık iki çocuk arasında fark görülmesi normaldir.

Bu ay tek bakışta

23. ay için resmi kilometre taşı listesi yok: ne yapmalı?

23 aylık bebek gelişimi için "ölçen" bir liste aramayın; yok. CDC resmi listelerini 2, 4, 6, 9 ay, 1 yaş, 15 ay, 18 ay, 2 yaş ve 30 ay için yayımlıyor. Aradaki aylar için liste bulunmaması kilometre taşlarının doğasından kaynaklanıyor.

23. ayda iki liste birlikte okunur: 18 ay listesi geride bırakılan basamağı, 2 yaş listesi önümüzdeki haftalarda beklenenleri gösteriyor. İkincisine bir ay kaldığı için bu ay ona bakmakta yarar var.

CDC bu listeleri 2022'de yeniden yazarken eşiği %50'den %75'e taşıdı. Zubler ve arkadaşlarına göre ortancaya dayalı listeler ailede ve hekimde "bekleyip görelim" tutumunu besliyordu. Aynı revizyonda yaşa özel uyarı işaretleri listeleri de kaldırıldı; yerine tek bir mesaj kondu: beklemeyin.

Bir ay sonra gelecek olan: CDC 2 yaş listesi

• Sosyal-duygusal: Başkası incindiğinde ya da üzüldüğünde fark ediyor · Yeni bir durumda nasıl tepki vereceğini anlamak için yüzünüze bakıyor
• Dil: Kitapta sorduğunuz şeyi gösteriyor · En az iki sözcüğü bir arada kullanıyor · En az iki vücut bölümünü gösteriyor · El sallama ve işaret etme dışında jestler kullanıyor
• Bilişsel: Bir elinde bir şey tutarken diğerini kullanıyor · Oyuncaktaki düğme ve tuşları kurcalıyor · Aynı anda birden fazla oyuncakla oynuyor
• Hareket: Topa vuruyor · Koşuyor · Merdiveni tırmanarak değil yürüyerek çıkıyor · Kaşıkla yiyor

Duyguya ad vermek: bu ayın asıl işi

ZERO TO THREE'nin 24 ay duygusal gelişim listesinde utanma ve gurur gösterme, mahcubiyet ve suçluluk yaşama, empati kurma (biri canını yaktığında teselli etmeye çalışma), bağımsızlığı sık sık ilan etme ve temel duygulara ilişkin sözcükleri anlama ya da kullanma yer alıyor.

Bu ay en çok son madde öne çıkar: çocuk "kızgın", "üzgün", "korktum" gibi sözcükleri tanımaya başlar. Bir sözcüğü tanıması onu kullanabileceği anlamına gelmez; sözcükle duygusunu düzenleyebilmesi ise daha da sonra gelir.

Burada birlikte düzenleme (co-regulation) devreye giriyor. OPRE'nin bakım veren temelli düzenleme raporunda kavram, yetişkinlerle çocuklar arasında öz düzenleme gelişimini besleyen destekleyici süreç olarak tanımlanıyor. Aynı rapor öz düzenlemenin doğumla başladığını ve ilk beş yılda hızla genişlediğini belirtiyor.

Rapor bu yaşta öğretilecek becerileri de dört başlıkta sıralıyor:

Harvard'ın Gelişen Çocuk Merkezi'nin "karşılıklı etkileşim" (serve and return) kavramı bunun biyolojik karşılığını anlatıyor: çocuk seslendiğinde, jest yaptığında ya da ağladığında yetişkinin göz teması, sözcük ya da kucakla karşılık vermesi, beyindeki sinirsel bağlantıları kuruyor ve güçlendiriyor.

Pratik not: Öfke nöbetinin ortasında duygu dersi vermek işe yaramaz; adlandırma nöbetin öncesinde ya da sonrasında çalışır. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) öfke nöbetlerinin 18 ay civarında başladığını ve çocuk konuşabildikçe azaldığını söylüyor; sözcükler zamanla davranışın yerini alıyor.

Dil ve iletişim

Dil için bu ay da Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 19-24 ay listesine bakılır: en az 50 farklı sözcüğü anlama ve kullanma, iki ya da daha fazla sözcüğü birleştirme ("daha su", "dışarı gidelim"), iki adımlı yönergeleri izleme, "ben/benim/sen" gibi sözcükler, yardım istemek için sözcük kullanma, iyelik kurma ("babanın çorabı").

Bu listenin 23. ayda en çok işe yarayan maddesi yardım istemek için sözcük kullanma: kendini ifade edebilen bir çocuk, tanımadığı bir yetişkinden yardım isteyebilir.

ASHA listeleri ABD'de İngilizce öğrenen çocukları inceleyen çalışmalara dayanıyor; Türkçenin eklemeli yapısı sözcük sayımını değiştirir. Bu yüzden artışın sürüp sürmediğine bakmak sayıdan daha anlamlı.

Beslenme, uyku, diş ve büyüme

Beslenme. WHO 9-23 ay için günde 3-4 öğün ve gerekirse 1-2 ara öğün öneriyor. 2023 tamamlayıcı beslenme kılavuzu 12-23 ay için hayvansal süt öneriyor, devam sütlerini önermiyor; et, balık ya da yumurta gibi hayvansal kaynaklı besinlerin ve sebze-meyvenin günlük tüketilmesini güçlü öneri düzeyinde belirtiyor. Şeker, tuz ve trans yağdan yüksek besinler ile şekerli içecekler dışarıda. Emzirme sürüyorsa WHO iki yaş ve ötesini destekliyor.

Uyku. AASM 1-2 yaş için 24 saatte 11-14 saat öneriyor. Uykuya geçerken gösterdiği direnç artabilir; bunun sebebi çoğu zaman uykusunun gelmemesi değil, ayrılmak istememesi. Okula başlama düşünülüyorsa uyku düzeninin oturmuş olması, geçişi kolaylaştıran en somut hazırlıklardan biri.

Diş. Süt dişlerinin son grubu olan ikinci azılar, Amerikan Çocuk Diş Hekimliği Akademisi'nin (AAPD) takvimine göre 20-30 ayda sürüyor; çocuğunuz bu ay büyük olasılıkla bu dönemin içinde. NHS'nin saydığı belirtiler sınırlı: diş etinde kızarıklık ve hassasiyet, artan salya, çok şey çiğneme, huzursuzluk, uyku bozulması, tek yanakta kızarıklık, kulak ovuşturma ve 38 °C altında hafif sıcaklık artışı. Yüksek ateş ya da ishal diş çıkarmaya bağlanmamalı.

Büyüme. WHO büyüme standartlarında 23. ay için 3. ve 97. persentil arası (persentil, çocuğun ölçüsünün aynı yaştaki yüz çocuk içindeki sırasını gösterir): erkeklerde 9,7-14,8 kg ve 81,3-92,6 cm; kızlarda 9,0-14,3 kg ve 79,6-91,5 cm. Bu aralığın tamamı normal; anlamlı olan, eğrinin kendi bandında seyredip seyretmediği. Ayrıntısı bebek kilo boy tablosu yazısında.

Uyum süreci: kanıt ne diyor?

Okula ya da oyun grubuna başlamayı düşünüyorsanız bu bölüm doğrudan işinize yarar. Başlamaya karar verdiyseniz asıl mesele geçişin nasıl kurulacağıdır.

Kortizol verisi: geçiş gerçekten stres yaratır

Bu alandaki önemli çalışmalardan biri Ahnert ve arkadaşlarının 2004 tarihli araştırması. 15 aylık 70 bebek izlenmiş; önce anne varlığında alıştırma yapılmış, sonra annesiz ayrılıklar başlamış, beş ay sonra izlem yapılmış. Başlıca bulgular:

• Tükürük kortizolü (bir stres hormonu), annenin ayrılmasını izleyen ilk 60 dakikada yükseldi.
• Kortizol düzeyleri ev ölçümlerine kıyasla %75-100 daha yüksekti.
• Güvenli bağlanan bebekler alıştırma evresinde belirgin biçimde daha düşük kortizol gösterdi.
• Anneler geçiş sürecine daha fazla zaman ayırdığında, bağlanma ilişkisi korundu ya da iyileşti.

İlk iki madde geçişin çocuk için gerçek bir bedensel yük olduğunu gösteriyor; "ağlar, geçer" demek bu yükü küçümsemek olur. Son ikisi ise yükün sabit olmadığını gösteriyor: ilişkinin niteliği ve geçişe ayrılan zaman, çocuğun yaşadığı stresi değiştiriyor.

Harvard'ın Gelişen Çocuk Merkezi'nin stres tanımları bunu tamamlıyor. Merkez pozitif stresi kısa süreli, gelişim için gerekli bir tepki olarak tanımlıyor; toksik stresi ise güçlü, sık ve uzun süren zorluğun destekleyici ilişkiler olmadan yaşanması olarak. Aynı kaynağa göre şefkatli yetişkinlerle kurulan destekleyici ilişkiler, çocuğun stres tepkisini tamponlar.

Belirleyici olan, ayrılığın destekli olup olmaması.

Berlin Uyum Modeli: adım adım bir protokol

Almanya'da yaygın kullanılan Berlin Uyum Modeli (Berliner Eingewöhnungsmodell) bu kanıtın uygulamaya dökülmüş hali:

1. Tanışma evresi (ilk üç gün): Çocuk ebeveyniyle birlikte, günde yaklaşık bir saat grupta bulunur. Bu evrede hiç ayrılık denenmez. Ebeveynden beklenen tutum edilgen olmaktır: odada bulunur ama oyunu yönetmez, çocuğun güvenli üssü olarak orada durur.
2. İlk ayrılık (dördüncü gün): Çocuk odaya girdikten birkaç dakika sonra bağlandığı kişi açıkça ve belirgin biçimde veda ederek odadan çıkar; yakında kalır ve en geç 30 dakika içinde döner.
3. Kararlılık evresi: Süreç uyumun onuncu ya da yirminci gününe kadar sürebilir.
4. Bitiş ölçütü: Çocuğun süre doldurması değil, bakım vereni güvenli üs olarak kabul etmesi ve ondan gelen teselliyi alması.

Bu modelin en çok tartışılan maddesi ikincisidir: veda açıkça yapılır, gizlice çıkılmaz. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) de aynı şeyi söylüyor: vedayı kısa ve sıcak tutun, çünkü uzattığınızda geçiş de kaygı da uzuyor. Nemours KidsHealth ise bir veda ritüeli oluşturmayı ve "gidiyorum" dedikten sonra gerçekten gitmeyi öneriyor; geri dönmek işleri zorlaştırıyor.

Gizlice çıkmak o anki sahneyi yumuşatır ama çocuğa şunu öğretir: annem ya da babam her an ortadan kaybolabilir. Ayrılık kaygısının belirtilerini ve neyin normal olduğunu bebeklerde ayrılık kaygısı belirtileri yazısında topladık; uyum sürecinin ayrıntılı planı için kreşe uyum süreci yazısına bakabilirsiniz.

23. ayda uyum planı nasıl kurulur?

Yukarıdaki kanıtın 23 aylık bir çocuk için pratik karşılığı:

• Zaman ayırın. Ahnert ve arkadaşlarının çalışmasında geçişe daha fazla zaman ayrılması bağlanmayı korudu. İki-üç haftalık bir plan, üç günlük bir plandan farklı bir sonuç üretir.
• Aynı kişi, aynı saat. Uyumu her gün başka bir yetişkinle yapmayın; çocuk bir kişiye bağlanarak yerleşir.
• Kısa başlayın, kademeli uzatın. İlk günlerde bir saat yeterli.
• Vedanız tek ve açık olsun. Ritüel kısa, dönüş sözü belli.
• Bitişi çocuğa bakarak belirleyin. Berlin modelinde ölçüt, çocuğun teselliyi kabul etmesi.
• İlk hafta geriye gidiş olağandır. Uykuda bozulma, iştahta dalgalanma, eve dönünce daha çok yapışma uyum sürecinin parçasıdır.

Bu ay oyun

AAP'nin "The Power of Play" raporunun 1-3 yaş önerilerinden bu ay için en anlamlıları: hayali durumlar kurmaya olanak veren nesneler, küp-kap-tahta kaşık-yapboz, okunan hikayelere dayalı hayali oyun, şarkı ve yaşıtlarıyla etkileşimin teşviki. Rapor oyunun yürütücü işlevi (bilişsel esneklik, ketleyici kontrol, çalışma belleği) beslediğini ve stres tepkisini aşağı çektiğini belirtiyor.

Duygu adlandırmada kitap çok işe yarar: hikayedeki karakterin ne hissettiğini söylemek, çocuğun kendi duygusunu adlandırmasından çok daha kolay bir başlangıçtır.

2 yaşında hareketsiz ekran süresi günde 1 saati geçmemeli, azı daha iyi (WHO). AAP 18 ay-5 yaş arası için günde 1 saat sınırı öneriyor, görüntülü görüşmeyi ayrı tutuyor. WHO aynı yaş için günde en az 180 dakika çeşitli fiziksel etkinlik öneriyor.

Artık yaşıtlarına ihtiyacı var

Bu ayın akran bölümü iki soruya bakıyor: Çocuk oyun grubuna hazır mı, bu hazırlık nasıl yapılır?

Çocukların yan yana ama ayrı fikirlerin peşinden oynadığı paralel oyun, ZERO TO THREE'ye göre yaklaşık 15 ayda ortaya çıkar. Bir sonraki basamakta, 2 yaşından itibaren, çocuk etkileşimlerini bakım verenlerin ötesine, yaşıtlarına genişletiyor (StatPearls'ün akran oyunu derlemesi). Akran oyunu perspektif alma, empati, sıra alma, paylaşma, işbirliği ve müzakere becerilerini geliştiriyor.

OPRE'nin öz düzenleme için saydığı becerilerle akran oyununun geliştirdikleri kesişiyor; perspektif alma ikisinde de var. Duygu düzenleme sosyal bir beceridir ve sosyal ortamda gelişir. 23 aylık bir çocuk, kendisi gibi başka birinin de bir isteği olduğunu yaşıtlarının yanında daha kolay fark eder.

Erken fark etmenin değeri. ABD'de AAP 9, 18 ve 30. aylarda gelişimsel tarama, 18 ve 24. ayda otizme özgü tarama öneriyor; bu takvimde sıradaki durak 24. ay. Türkiye'de izlem düzeni farklı olabilir; bir sonraki kontrolü aile hekiminizle konuşmak için bu ay uygun bir zaman. Erken davranmanın gerekçesi Harvard'ın verdiği rakamda: yaşamın ilk yıllarında saniyede 1 milyondan fazla yeni sinirsel bağlantı kuruluyor ve beynin uyum yeteneği (plastisite) yaşla azalıyor.

Gözlem neden akran ortamında olmalı? Sosyal-duygusal gelişim en çok yaşıtların yanında görünür. Bir çocuğun çatışmada ne yaptığını, teselliyi kimden kabul ettiğini, sıra beklerken ne hissettiğini evde görmek zordur. Eurydice'in Türkiye okul öncesi eğitim sayfasındaki ifadeyle gözlem, okul öncesi öğretmenlerinin gelişimi değerlendirmede kullandığı temel yöntemdir.

Ama kalite belirleyicidir. Kuruma gitmenin faydası niteliğe bağlı. NICHD'nin geniş çalışması nitelikli bakımın daha iyi bilişsel ve dil gelişimiyle ilişkili olduğunu gösteriyor; aynı çalışma bakımda geçen süre arttıkça 2 ve 4,5 yaşta bir miktar daha az işbirlikçi ve daha saldırgan davranış görüldüğünü de belirtiyor. Aynı çalışmada aile özellikleri, çocuğun gelişimini bakımın özelliklerinden daha güçlü biçimde öngörüyordu. Nitelik ölçütleri somut: AAP ve Amerikan Halk Sağlığı Derneği'nin (APHA) standardında 13-35 ay için çocuk-yetişkin oranı 4:1, grup en çok 8 çocuk; buna aynı ekibin sürekliliği ve gözleme dayalı yazılı gelişim takibi ekleniyor.

Uyum sürecine hazırlanan bir aile için ara bir basamak var: ebeveyn katılımlı oyun grubu. Çocuk yaşıtını görür, mekana alışır, ama ayrılık henüz gündemde değildir. İzci'nin bu türdeki oyun grubu tam bu geçiş için kurgulanmıştır; anneli oyun grubu yazısı nasıl işlediğini anlatıyor. Karar sizin ve acele edilecek bir yanı yok.

Ne zaman uzmana danışmalı

CDC artık yaşa özel uyarı listesi yayımlamıyor; mesajı kısa:

Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız. Beklemeyin. Bir beceri eksik kalıyorsa, çocuğunuz daha önce kazandığı bir şeyi yitirmişse ya da içinize sinmeyen bir durum varsa, iki yaş randevusunu beklemeden hekiminizle konuşun.

23. ayda hekimle konuşulacak somut başlıklar:

• Sözcük dağarcığı büyümeye devam ediyor mu? İki sözcüğü birleştirme belirdi mi?
• Kazanılmış bir beceri kayboldu mu?
• Adı söylendiğinde tutarlı biçimde bakıyor mu? İşaret etme ve gösterme sürüyor mu?
• 24. ay izlemi, gelişimsel tarama ve otizm taraması planlandı mı?
• Ayrılık tepkisi günlük yaşamı sürekli engelliyor mu? NHS 6 ay-3 yaş arasında ayrılık kaygısını çok yaygın buluyor; dikkat edilecek olan, tepkinin çok güçlü olması, kötüleşmesi ve geçmemesi.

Söylediklerinizi çocuğunuza sık sık tekrarlamanız ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitmesini değerlendirtmek gerekir (ASHA).

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

23 aylık çocuk oyun grubuna hazır mı? Hazırlık zaman içinde yapılır. Ahnert ve arkadaşlarının çalışması geçişe daha fazla zaman ayrıldığında bağlanma ilişkisinin korunduğunu ya da iyileştiğini gösteriyor. Bu yüzden asıl soru, geçişe ne kadar zaman ayırabileceğiniz. Ebeveyn katılımlı bir oyun grubu bu yaşta ara basamak olarak makul.

Uyum sürecinde ağlaması normal mi? Evet, ve ölçülebilir bir karşılığı var: Ahnert ve arkadaşlarının çalışmasında tükürük kortizolü annenin ayrılmasını izleyen ilk 60 dakikada yükseldi ve ev ölçümlerine göre %75-100 daha yüksek çıktı. Aynı çalışma güvenli bağlanan bebeklerde alıştırma evresinde kortizolün daha düşük olduğunu da gösterdi. Ağlama sorunun kendisi değil; desteksiz bırakılması sorun.

Kreşe bırakırken gizlice çıkmak doğru mu? Berlin Uyum Modeli'nin protokolünde veda açıkça ve belirgin biçimde yapılır. AAP vedanın kısa ve sıcak tutulmasını öneriyor, çünkü uzatıldığında geçiş de kaygı da uzuyor. KidsHealth ise bir veda ritüeli kurmayı ve gideceğinizi söyledikten sonra gerçekten gitmeyi öneriyor.

Çocuğumun duygularını tanımasına nasıl yardım ederim? OPRE'nin raporu öğretilecek dört beceriyi sayıyor: duyguyu adlandırma, problem çözme, perspektif alma ve sakinleşme stratejileri. Bu yaşta çocuk bunları en çok sizde görerek öğrenir. Kitapla başlamak işe yarar: hikayedeki karakterin ne hissettiğini adlandırmak, çocuğun kendi duygusunu adlandırmasından daha kolaydır.

23 aylık bebek gelişimi için kaç kelime beklenir? ASHA'nın 19-24 ay listesinde en az 50 farklı sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler yer alıyor; bu hedef bandın tamamı için verilmiş. Türkçenin eklemeli yapısı sözcük sayımını değiştirdiği için artışın sürüp sürmediğine bakın. Duraklama sayıdan daha önemli bir bilgi.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi sayfasına, geçen ay için 22 aylık bebek gelişimi, gelecek ay için 24 aylık bebek gelişimi yazılarına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 2 Years
• CDC — Milestones by 18 Months
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• ZERO TO THREE — Appendix A: Developmental Milestones
• ZERO TO THREE — Parallel Play in Early Childhood
• StatPearls / NCBI — Peer Play
• Rosanbalm ve Murray / OPRE — Caregiver Co-regulation Across Development: A Practice Brief (2017)
• Ahnert, Gunnar, Lamb ve Barthel — Transition to Child Care (Child Development, 2004;75(3):639-650)
• Universität Ulm — Berliner Eingewöhnungsmodell (Berlin Uyum Modeli)
• Harvard Center on the Developing Child — Toxic Stress
• Harvard Center on the Developing Child — Serve and Return
• Harvard Center on the Developing Child — Brain Architecture
• AAP — How to Ease Your Child's Separation Anxiety
• Nemours KidsHealth — Separation Anxiety
• NHS — Anxiety in children
• NHS — Temper tantrums
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• WHO — Complementary feeding guideline recommendations (2023)
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• AAPD — The Reference Manual of Pediatric Dentistry: Growth and Development
• NHS — Baby teething symptoms
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• AAP — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• NICHD — The NICHD Study of Early Child Care and Youth Development
• AAP + APHA — Caring for Our Children, Standard 1.1.1.2
• Eurydice — Türkiye: Educational guidelines

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.