12 Aylık Bebek Gelişimi: İlk Yaşta Neler Değişiyor?

Bir yaşla birlikte gelişim, beslenme ve sağlık izlemi açısından birkaç önemli başlık aynı anda gündeme gelir. CDC'nin resmi 1 yaş kilometre taşı listesi kullanılmaya başlanır; inek sütü içecek olarak verilebilir, aile sofrasına geçiş hızlanır, aşı takviminde yeni bir basamak gelir ve ilk diş hekimi ziyareti için önerilen son tarihe ulaşılır.

Bir yaşındaki gelişim yalnızca yürümeyle değerlendirilmez. CDC'nin listesi dört alanı kapsar ve maddelerin önemli bir bölümü iletişim becerileriyle ilgilidir.

Listedeki maddeler çocukların dörtte üçünün bu yaşa kadar yaptığı becerileri gösterir; her birinin aynı anda tamamlanması beklenmez.

Bu ay tek bakışta

CDC 1 yaş kilometre taşları

Bu, ara aylardan farklı olarak resmi bir liste. CDC'nin gelişim kontrol listeleri 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30 ay ile 3, 4 ve 5 yaş için hazırlanmıştır. 12. ay bunlardan biri.

Listeler 2022'de yenilendi ve eşik %50'den %75'e çıktı. Zubler ve arkadaşlarının makalesine göre ortanca yaşa dayalı listeler, çocukların yarısı beceriyi o yaşta henüz kazanmamış olduğu için ailede ve hekimde "bekleyip görelim" tutumunu besliyordu. Aynı revizyonda yaşa özel uyarı işaretleri listeleri de kaldırıldı ve yerlerine tek bir mesaj kondu: beklemeyin.

Sosyal ve duygusal

• Sizinle "cee-ee" gibi karşılıklı oyunlar oynama

Bu yaşta sosyal-duygusal liste tek maddeden oluşuyor. Zubler ve arkadaşlarının makalesine göre sosyal-duygusal ve bilişsel maddeler, normatif veriyle (bir becerinin hangi yaşta kazanıldığını gösteren araştırma verisiyle) en az desteklenen alanlar; bu yüzden %75 eşiğini karşılayan madde sayısı bu alanda az.

Dil ve iletişim

• "Bay bay" yapma
• Ebeveynine "anne", "baba" ya da ona özel bir adla seslenme
• "Hayır"ı anlama (siz söylediğinizde kısaca duraklaması ya da durması)

Bilişsel

• Bir şeyi kabın içine koyma, örneğin bardağa bir küp atma
• Sakladığınızı gördüğü şeyi arama, örneğin battaniye altındaki oyuncağı

Hareket ve fiziksel gelişim

• Tutunarak ayağa kalkma
• Mobilyaya tutunarak yürüme
• Siz tutarken kapaksız bardaktan içme
• Baş ve işaret parmağıyla küçük şeyleri alma (kıskaç tutuşu)

Listede "desteksiz yürür" maddesi yok; bağımsız yürüme CDC'de 18 ay listesinde geçiyor. Bu nedenle bir yaşında yürümüyor olmak CDC ölçütlerine göre karşılanmamış bir kilometre taşı sayılmaz.

Emekleme de listede yok. CDC 2022 revizyonunda emeklemeyi çıkardı; bunun dayanağı da birazdan göreceğiniz WHO verisi.

Hareket: bağımsız yürüme

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) motor gelişim çalışmasında Gana, Hindistan, Norveç, Umman ve ABD'de 816 çocuğu izleyerek altı büyük motor kilometre taşı için kazanım pencereleri belirledi. Pencereler 1. ve 99. persentil (çocukların %1'inin ve %99'unun beceriyi kazandığı yaşlar) arasını, yani sağlıklı gelişimin neredeyse tamamını kapsıyor.

Son satır bu ayı ilgilendiriyor. Desteksiz yürümenin ortancası 12 ay: bir yaşında çocukların yaklaşık yarısı yürüyor, yarısı yürümüyor. Dörtte üçü 13,1 aya, %95'i 15,3 aya kadar yürüyor. Pencerenin üst ucu ise 17,6 ay.

Aynı çalışmada izlenen 816 çocuğun 35'i (%4,3) hiç elle-dizle emeklemedi; emekleme atlanabilir bir basamak.

Dil ve iletişim: ilk kelimeler

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 7-12 ay listesinde "bir iki kelime söyleme" maddesi var: "anne", "baba", "hı", "bay bay" gibi. Aynı listede konuşmanın önündeki basamaklar da sıralanıyor: uzun ses dizileri halinde mırıldanma, kucağa alınmak için kolları kaldırma, işaret etme, el sallama, nesne gösterme ya da verme, jestleri taklit etme ve başlatma, çıkarılan sesleri kopyalamaya çalışma.

Anlama becerileri de listede: adı söylendiğinde bakma, "hayır" denince bir an durma, bazı kişi ve nesne adlarını tanıma, "bay bay yapalım" gibi basit kalıplara tepki verme.

İki not:

Sözcük sayısı bu yaşta ölçüt değil. ASHA'nın sayısal eşiği 19-24 ay bandında geliyor: en az 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler. Bir yaşında bakılan, iletişimin varlığı.

ASHA normlarının bir sınırlılığı var. Bu listeler ABD'de İngilizce öğrenen çocuklara dayanan çalışmalardan üretilmiştir. Türkçe konuşan bir bebekte sözcüklerin ses yapısı farklı olduğu için ilk sözcüğün ne zaman sayılacağı da farklı işleyebilir.

Konuşmanın ne zaman değerlendirilmesi gerektiği bebeklerde konuşma gecikmesi yazısında ele alınıyor.

Sosyal, duygusal ve bilişsel gelişim

Nesne sürekliliği (gözden kaybolan şeyin var olmaya devam ettiğini bilmek) bu ay iyice yerleşiyor. CDC'nin "sakladığınızı gördüğü şeyi arama" maddesi 9. aydaki "düşen nesneyi arama"dan bir basamak yukarıda: bebek artık sizin eyleminizi takip ediyor.

ZERO TO THREE'nin 12 ay listesi sosyal gelişim için CDC'ye ek maddeler içeriyor: etkileşimi başlatmak için nesne uzatma, ce-e ve el çırpma gibi karşılıklı oyunlar oynama, adı söylenen tanıdık kişiye bakma, yardım istemek için nesne verme, giyinirken kolunu ya da bacağını uzatma. Bu liste farklı bir yöntemle hazırlandı ve %75 eşiğini kullanmıyor; CDC ile çeliştiğinde CDC esas alınır.

Ayrılık kaygısı bu ayda da genellikle sürüyor. Kaygı çoğu bebekte 9 ay civarında belirginleşiyor (Amerikan Pediatri Akademisi) ve yaklaşık 6 ay ile 3 yaş arasında çok yaygın (NHS).

Beslenme: inek sütü ve aile sofrası

Bu ay beslenmede inek sütü ve bal için konan kısıtlar kalkıyor, aile sofrasına geçiş de hızlanıyor.

İnek sütüne geçiş

Bir yaşından önce inek sütü içecek olarak önerilmiyordu. Bu sınır artık kalkıyor.

• CDC: İnek sütünün ya da zenginleştirilmiş bitkisel alternatiflerin içecek olarak tüketilmesi, çocuk 12 aydan büyük olana kadar önerilmez.
• WHO 2023 tamamlayıcı beslenme kılavuzu: 12-23 ay arasında hayvansal süt verilmelidir; devam sütleri (follow-up formula) önerilmez. Bu, koşullu güçte (kanıtı güçlü öneriler kadar kesin olmayan) bir öneri.
• ESPGHAN: Tam yağlı inek sütü 12 aydan önce ana içecek olarak kullanılmamalıdır.

Üç kaynak da 12 ayı eşik olarak alıyor. Yoğurt ve peynir gibi süt ürünleri zaten daha önce de verilebiliyordu; değişen şey sütün içecek olarak yeri.

Bu, emzirmenin biteceği anlamına gelmez. WHO emzirmenin iki yaş ve ötesine kadar sürdürülmesini öneriyor. Memeden kesme kararının zamanı ve yöntemi memeden kesme ne zaman ve nasıl? yazısında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Bal için de bir eşik bu ay: NHS bir yaşını doldurmadan bal verilmemesini söylüyor; bir yaşını dolduran çocuk için bu kısıt kalkıyor.

Aile sofrasına geçiş

WHO'nun tamamlayıcı beslenme belgesine göre 12 ayda çoğu çocuk, ailenin geri kalanının yediği türden besinleri yiyebilir.

ASHA'nın 12-18 ay beslenme kilometre taşları bunun için gereken becerileri sıralıyor: çocuk ayakları yere ya da düz bir yüzeye basacak şekilde dik oturur, çatal-kaşıkla ya da parmaklarıyla kendini besler, emzikli bardaktan yardımsız içer ve açık bardaktan biraz dökerek içebilir.

Öğün düzeni: WHO 9-23 ay için günde 3-4 öğün ve gerekiyorsa 1-2 ara öğün öneriyor. NHS 12 ay ve sonrası için günde 3 öğün ve 2 ara öğün tarif ediyor.

Aile sofrası demek "her şey serbest" demek değil. Bu yaşta hala geçerli olanlar:

• Tuz ve şeker eklenmez. WHO 2023 rehberi şeker, tuz ve trans yağdan yüksek besinleri ve şekerli içecekleri güçlü öneri düzeyinde dışarıda bırakıyor. Aile yemeğinden çocuğun payını tuzlanmadan önce ayırmak pratik bir çözüm.
• Bütün kuruyemiş 5 yaşından küçük çocuklara verilmez. İnce öğütülmüş ya da ezme halinde olabilir.
• Boğulma riski. Amerikan Pediatri Akademisi parçaların yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamasını ve yüksek riskli besinlerin (sosis, bütün üzüm, patlamış mısır, sert şeker, çiğ sert sebze) 4 yaşından önce verilmemesini öneriyor.
• D vitamini. AAP bir yaşına kadar günde 400 IU, bir yaşından sonra günde 600 IU öneriyor. Doz ve süre için hekiminize danışın.

Uyku

AASM'nin önerisi bu ay değişiyor: 1-2 yaş için 24 saatte 11-14 saat, gündüz uykuları dahil. Bir önceki bant (4-12 ay) 12-16 saatti.

Bu, çocuğun aniden az uyuyacağı anlamına gelmiyor; aralık kademeli daralıyor. Bu dönemde tipik olan gündüz uykularının azalmaya başlaması. Yürümenin getirdiği yorgunluk bazı çocuklarda uykuyu derinleştirir, bazılarında akşam uykuya geçişi zorlaştırır.

Büyüme

Bir yaşında da tek bir "olması gereken kilo" yok. WHO büyüme standartlarına göre 12 aylık bebeklerde 3. persentil ile 97. persentil arası şöyle: erkeklerde 7,8-11,8 kg ve 71,3-80,2 cm; kızlarda 7,1-11,3 kg ve 69,2-78,9 cm. Bu aralığın her yeri normaldir.

Değerlendirmede tek ölçümden çok eğrinin seyri önemlidir. Kendi persentil bandında ilerleyen bir çocuk, bandın neresinde olduğundan bağımsız olarak beklendiği gibi büyüyordur. Persentil mantığı bebek kilo-boy tablosunda adım adım açıklanıyor.

Sağlık takvimi: aşı, diş hekimi ve demir taraması

Bu ay sağlıkla ilgili üç başlık var.

12. ay aşıları

Türkiye'nin ulusal çocukluk dönemi aşılama takviminde 12. ayın sonu bir aşı basamağıdır. Genişletilmiş Bağışıklama Programı boğmaca, difteri, tetanos, kızamık, kızamıkçık, kabakulak, tüberküloz, çocuk felci, suçiçeği, hepatit A, hepatit B ile pnömokok ve Hib'e bağlı hastalıkları kapsıyor.

Hangi dozun bu ayda yapılacağını burada tek tek yazmıyoruz, çünkü bu bilgi aktarılırken sık hata yapılıyor ve yanlış aktarımın bedeli yüksek. Aşı kartınızı aile hekiminizle birlikte gözden geçirin; eksik doz olup olmadığını da bu ziyarette kontrol ettirin.

İlk diş hekimi ziyareti

Amerikan Pediatrik Diş Hekimliği Akademisi'ne (AAPD) göre aileler 12 aya kadar bebekleri için düzenli olarak gidecekleri bir diş hekimi belirlemelidir; AAPD bunu "diş evi" diye adlandırıyor. İlk muayene ilk dişin sürmesiyle birlikte, en geç 12. ayda yapılmalı. CDC de aynı sınırı koyuyor: sorunların erken fark edilmesi için bebeğin ilk yaş gününe kadar diş hekimine gidilmeli.

Bu ziyaret risk değerlendirmesi, fırçalama ve beslenme danışmanlığı için yapılıyor. AAPD ağız bakımının ilk süt dişi sürer sürmez başlamasını, fırçalamayı günde iki kez ve yaşa uygun yumuşak bir fırçayla ebeveynin yapmasını öneriyor. CDC 2 yaş altında florürlü diş macunu kullanımı için önce hekim ya da diş hekimine danışılmasını söylüyor; AAPD ise 2 yaş altında orta-yüksek çürük riski olan çocuklarda çok ince bir tabaka ("smear") kullanılmasını belirtiyor.

Diş sürme sırasının ne olduğunu ve hangi dişin ne zaman beklendiğini bebeklerde diş çıkarma tablosu yazısında topladık. AAPD'ye göre alt orta kesiciler 5-8 ayda, üst orta kesiciler 6-10 ayda, birinci azılar 11-18 ayda sürüyor; bu ay ilk azıların dönemine giriliyor.

Demir eksikliği taraması

ABD'de Amerikan Pediatri Akademisi bütün bebeklerin 12. ayda demir eksikliği ve anemi açısından taranmasını öneriyor. Türkiye'de izlem düzeni farklı olabilir; bir yaş ziyaretinde bu konuyu hekiminize sorabilirsiniz.

AAP'nin Bright Futures izlem takviminde (periyodiklik tablosu) 12. ay rutin ziyaretlerden biri. Aynı takvimde standart gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda; otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda öneriliyor.

Bu ay oyun

Amerikan Pediatri Akademisi'nin "The Power of Play" raporu 1-3 yaş için şunları öneriyor: çocuğun sevdiği nesne ve oyuncaklarla vakit geçirmesine izin vermek, karalaması için kalem ve kağıt vermek, yaşıtlarıyla etkileşimi teşvik etmek, farklı hareketlerle bedenini keşfetmesine yardım etmek, boş bir bardaktan içiyormuş gibi yapmak gibi hayali durumlar kurmak, konuştuğunda yanıt vermek, küp-kap-tahta kaşık-yapboz gibi malzemeler sunmak, her gün kitap okumak ve şarkı söylemek.

Raporun kapanış önerileri arasında hekimlerin ilk iki yıldaki her izlem ziyaretinde ailelere bir "oyun reçetesi" yazması da var. Rapora göre oyun beyin yapısını ve işlevini geliştiriyor, yürütücü işlevleri (dürtüyü durdurma, bilgiyi akılda tutma, düşünceyi yeni duruma uyarlama gibi becerileri) besliyor.

Ekran konusunda WHO 1 yaşındaki çocuklar için de ekran süresini önermiyor; 2 yaşında ise günde 1 saatten fazla olmamasını, azının daha iyi olduğunu belirtiyor. AAP 18 aydan önce ekranın dilden okumaya ve kısa süreli belleğe kadar kalıcı olumsuz etkileri olduğunu söylüyor; görüntülü görüşme bunun dışında tutuluyor. WHO ayrıca 1-2 yaş için günde en az 180 dakika çeşitli fiziksel etkinlik öneriyor.

Ne zaman uzmana danışmalı

CDC artık yaşa özel uyarı listesi yayımlamıyor; mesajı kısa:

Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız. Beklemeyin. Bir yaş listesinde eksik gördüğünüz bir madde varsa, çocuğunuz daha önce yapabildiği bir şeyi bırakmışsa ya da başka bir endişeniz varsa, bunu bir yaş ziyaretinde dile getirin.

Bir yaş ziyaretinde konuşulacak somut başlıklar:

• 1 yaş listesindeki maddelerden karşılanmayan var mı?
• Kazanılmış bir beceri kaybedildi mi? Ses çıkarmayı bırakmak, göz temasının azalması, oturmayı ya da tutunmayı kaybetmek.
• Hiç jest kullanmıyor mu? El sallama, uzanma, gösterme, uzatma.
• Adı söylendiğinde tutarlı biçimde bakıyor mu?
• Vücudunun bir tarafını diğerinden belirgin biçimde az mı kullanıyor?
• Demir taraması yapıldı mı?
• Diş hekimi ziyareti planlandı mı?

İşitmeyle ilgili ASHA'dan bir ipucu: çocuğunuz için sürekli tekrar etmeniz ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitme değerlendirmesi konuşulmalı. ASHA'nın kendi ifadesiyle, endişeniz varsa yardım almak için beklemeyin.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

1 yaşında bebek yürümeli mi? Gerekmiyor. WHO verilerine göre desteksiz yürümenin ortancası 12 ay; çocukların yaklaşık yarısı bu yaşta yürüyor, yarısı yürümüyor. Normal aralık 8,2 ay ile 17,6 ay arasında. CDC'nin 1 yaş listesinde de desteksiz yürüme maddesi yok; o madde 18 ay listesinde.

12 aylık bebeğe inek sütü verilebilir mi? Evet, artık içecek olarak verilebilir. CDC inek sütünün 12 aydan sonra önerildiğini, WHO 2023 kılavuzu 12-23 ayda hayvansal süt verilmesini ve devam sütlerinin önerilmediğini, ESPGHAN de tam yağlı inek sütünün 12 aydan önce ana içecek olmaması gerektiğini belirtiyor. Emzirme aynı anda sürdürülebilir; WHO iki yaş ve ötesini öneriyor.

İlk diş hekimi ziyareti ne zaman olmalı? En geç 12. ayda. AAPD ailelerin 12 aya kadar düzenli olarak gidecekleri bir diş hekimi belirlemesini, ilk muayenenin ilk dişin sürmesiyle ve en geç 12. ayda yapılmasını öneriyor. CDC de ilk yaş gününe kadar diş hekimine gidilmesini söylüyor. Ziyaretin amacı risk değerlendirmesi ve bakım danışmanlığı.

12 aylık bebek kaç kelime söylemeli? Bu yaşta sözcük sayısı bir ölçüt olarak kullanılmıyor. CDC "anne", "baba" ya da özel bir adla seslenmeyi listeliyor; ASHA 7-12 ay için "bir iki kelime" diyor. Sayısal eşik 19-24 ay bandında geliyor: en az 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler. Bu ay bakılacak şey iletişimin varlığı.

Aile sofrasına geçebilir miyim? WHO'ya göre 12 ayda çoğu çocuk ailenin yediği türden besinleri yiyebilir. Ama tuz ve şeker eklenmemeli, parçalar yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamalı ve bütün kuruyemiş, bütün üzüm, patlamış mısır gibi yüksek riskli besinler verilmemeli. Pratik yöntem: yemekten çocuğun payını tuzlanmadan önce ayırmak.

12. ayda hangi taramalar yapılıyor? ABD'de AAP bütün bebeklerin 12. ayda demir eksikliği ve anemi açısından taranmasını öneriyor. AAP takviminde standart gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda yer alıyor; 12. ay ziyareti de rutin izlem ziyaretlerinden biri. Türkiye'de izlem düzeni farklı olabilir.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi sayfasına, geçen ay için 11 aylık bebek gelişimi, gelecek ay için 13 aylık bebek gelişimi yazılarına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 1 Year
• CDC — Milestones by 9 Months
• CDC — Milestones by 18 Months
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• ASHA — Communication Milestones: Birth to 1 Year
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Feeding and Swallowing Milestones: 12 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• WHO — Complementary feeding guideline recommendations (2023)
• WHO — SESSION 3: Complementary feeding (Model Chapter)
• CDC — When, What, and How to Introduce Solid Foods
• ESPGHAN — Complementary Feeding: A Position Paper (JPGN 2017;64(1):119-132)
• NHS — Your baby's first solid foods
• NHS — Foods to avoid giving babies and young children
• AAP — Choking Prevention for Babies & Children
• AAP — Where We Stand: Vitamin D & Iron Supplements for Babies
• AAP — How to Ease Your Child's Separation Anxiety
• NHS — Anxiety in children
• AAPD — Guideline on Infant Oral Health Care
• AAPD — Periodicity of Examination, Preventive Dental Services
• AAPD — The Reference Manual of Pediatric Dentistry: Growth and Development
• CDC — Oral Health Tips for Children
• ZERO TO THREE — Appendix A: Developmental Milestones
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• AAP — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.