13 Aylık Bebek Gelişimi: İlk Adımlar ve Kaşık Denemeleri

On üçüncü ayda yürüme giderek daha dengeli hale gelirken çocuk yemeğini kendi başına yemeyi de sık sık dener. Kaşığı ters tutması, yemeğin bir kısmını dökmesi veya yürürken hala bir yere tutunmak istemesi bu dönemde beklenen davranışlardır.

Bir çocuk 13 aylıkken koşabilirken bir başkası henüz ilk adımını atmamış olabilir; her ikisi de normal gelişim aralığında bulunabilir. Resmi kaynakların verdiği ölçüler bu geniş aralığın sınırlarını somut olarak gösterir.

Bu ay tek bakışta

13. ayın resmi bir listesi yok: nedeni ve çözümü

Gelişimsel kilometre taşları belirli aralıklarla tanımlanır. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) gelişim kontrol listeleri 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18, 24 ve 30 ay ile 3, 4 ve 5 yaş için hazırlanmıştır. 13. ay bu takvimin dışında kalıyor ve bu bilinçli bir tercih.

Bu ay için elimizde iki liste var: geride bıraktığımız 1 yaş listesi ve önümüzdeki 15 ay listesi. Ayrı bir 13 ay listesi aramak yerine bu ayı ikisi arasındaki bir geçiş olarak okumak daha çok işe yarar.

CDC'nin listeleri 2022'de değişti. Eşik %50'den %75'e çekildi: artık listelenen maddeler, çocukların dörtte üçünün o yaşa kadar yaptığı şeyler. Değişikliğin gerekçesi, çocukların yarısının ulaştığı yaşı (ortancayı) esas alan listelerin ailede ve hekimde bekle-gör tutumunu beslemesiydi (Zubler ve arkadaşları, Pediatrics). Aynı revizyonda yaşa özel uyarı işareti listeleri de kaldırıldı; yerine tek bir ilke kondu: beklemeyin.

Artık geride kalan: 1 yaş listesi

Çoğu çocuğun bu yaşa kadar kazandığı beceriler şunlar:

• Sizinle "cee-ee" benzeri karşılıklı oyunlar oynama
• "Bay bay" yapma, ebeveynine özel bir adla seslenme, "hayır"a duraklayarak tepki verme
• Bir nesneyi kabın içine koyma; sakladığınızı gördüğü şeyi arama
• Tutunarak ayağa kalkma, mobilya boyunca yürüme, siz tutarken kapaksız bardaktan içme, kıskaç tutuşuyla küçük parçaları alma

Yaklaşan: 15 ay listesi

Önümüzdeki iki ayda şekillenecek beceriler:

• Sosyal-duygusal: başka bir çocuğu oyunda taklit etme, sevdiği bir nesneyi size gösterme, heyecanlanınca alkışlama, sarılma
• Dil ve iletişim: "anne-baba" dışında bir iki sözcük deneme, adı söylenen tanıdık nesneye bakma, jest ve sözle birlikte verilen yönergeyi izleme, bir şey istemek ya da yardım almak için işaret etme
• Bilişsel: telefonu, bardağı, kitabı amacına uygun kullanmaya çalışma; iki küçük nesneyi üst üste koyma
• Hareket: birkaç adım tek başına yürüme, parmaklarıyla kendini besleme

Hareket: yürüme neden bu kadar geniş bir aralıkta?

Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) motor gelişim çalışması, Gana, Hindistan, Norveç, Umman ve ABD'de 816 çocuğu izleyerek altı büyük motor kilometre taşı için kazanım pencereleri belirledi. Pencereler 1. ile 99. persentil arasını, yani sağlıklı gelişimin neredeyse tamamını kapsıyor. Persentil bir sıralama ölçüsüdür: örneğin 75. persentil, çocukların %75'inin o beceriyi o yaşa kadar kazandığı ayı gösterir.

Desteksiz yürümede 75. persentil 13,1 ay; bu ayın sonuna doğru çocukların yaklaşık dörtte üçü desteksiz yürüyor olacak. Geri kalan dörtte bir için sınır 15,3 ve 17,6 ay. CDC'nin listelerinde de "birkaç adım tek başına yürür" maddesi 15 ayda, "hiçbir şeye tutunmadan yürür" maddesi ise 18 ayda geçiyor. Bir yaşını birkaç ay geçmiş bir çocuğun henüz yürümüyor olması, kaçırılmış bir kilometre taşı değildir.

Aynı çalışmada izlenen 816 çocuğun 35'i (%4,3) hiç elle-dizle emeklemedi. Emekleme atlanabilir bir basamaktır ve atlanmış olması yürümeyi geciktirmez.

Yürüme yerleşirken görülenler

Yeni yürüyen bir çocuğun adımları geniş açılı, kolları yukarıda olur ve düşüşler sıklaşır. Bu haftalarda çocuk genellikle hem yürür hem emekler; acele ettiğinde eski ve güvenli yönteme döner.

Bu ay ev güvenliğini yeniden gözden geçirme zamanı: çocuk artık daha önce ulaşamadığı yüzeylere ulaşıyor. Sehpa köşelerine, merdivene, fırın kapağına, örtüsü sarkan masalara ve deterjan dolaplarına bir kez daha bakın.

Kaşık, bardak ve kendi kendine yeme

Bu ayın en görünür becerisi mutfakta. 12-18 ay arasında çocuk ayakları yere ya da düz bir yüzeye basacak şekilde dik oturur, çatal-kaşıkla ya da parmaklarıyla kendini besler, emzikli bardaktan yardımsız içer ve açık bardaktan biraz dökerek içebilir. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) beslenme kilometre taşlarını böyle tarif ediyor.

Bu yaşta dökmeden yemek beklenmez. Kaşıkla yemek birkaç adımdan oluşur; kaşığı doldurmak, bileği çevirmeden taşımak ve ağza ulaştırmak ayrı ayrı öğreniliyor. CDC'nin listelerinde bu beceri kademeli ilerliyor: 15 ayda "parmaklarıyla kendini besler", 18 ayda "kaşığı kullanmayı dener", 24 ayda "kaşıkla yer".

Pratikte işe yarayan birkaç düzenleme:

• İki kaşık yöntemi. Biri çocukta, biri sizde. Çocuk denerken siz de besleyebilirsiniz; böylece çocuğun karnı doymadan öğün bitmez.
• Kıvamı beceriye göre seçmek. Kaşıkta kalan yoğun besinler (yoğurt, ezme sebze, muhallebi) çorbadan çok daha kolay taşınır.
• Dökülmeyi öğrenmenin parçası saymak. Sandalyenin altına serilen bir örtü temizlik kaygısını azaltır; kaygı azalınca çocuğun denemesine daha rahat izin verirsiniz.
• Açık bardak sunmak. ASHA açık bardaktan içmenin bu yaş aralığında dökerek de olsa başladığını belirtiyor. Öğün sonunda birkaç yudum için bir açık bardak yeterli.

Beslenme: aile sofrasına tam geçiş

WHO'nun tamamlayıcı (ek) beslenme belgesine göre 12 aydan itibaren çoğu çocuk, ailenin geri kalanının yediği türden besinleri yiyebilir. 13. ay bu geçişin oturduğu ay.

Öğün düzeni açısından WHO 9-23 ay için günde 3-4 öğün ve gerekiyorsa 1-2 ara öğün öneriyor; İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) ise 12 ay sonrası için günde 3 öğün ve 2 ara öğün tarif ediyor. WHO'ya göre bu dönemde ek besinlerden karşılanması beklenen enerji günde yaklaşık 550 kilokalori; bu, ek besinlere yeni başlanan aylardakinin iki katından fazla.

Sütte de 12 aydan itibaren geçerli olan kural sürüyor. WHO'nun 2023 tamamlayıcı beslenme kılavuzu 12-23 ay için hayvansal süt verilmesini öneriyor ve devam sütlerinin önerilmediğini belirtiyor; bu, WHO'nun "koşullu" diye sınıfladığı, kesinliği daha düşük bir öneri. CDC inek sütünün ya da zenginleştirilmiş bitkisel alternatiflerin 12 aydan sonra içecek olarak yer alabileceğini söylüyor.

Emzirme bu tabloyla çelişmiyor. WHO emzirmenin iki yaş ve ötesine kadar sürdürülmesini öneriyor; Türkiye Beslenme Rehberi de 2 yaş ve üzerinde emzirmenin sürdürülmesini yazıyor. Bırakma kararının zamanlaması ve yöntemi için memeden kesme ne zaman ve nasıl yazısına bakabilirsiniz.

Sofra kuralları bu ay da aynı kalıyor: WHO şeker, tuz ve trans yağdan yüksek besinleri ve şekerli içecekleri güçlü öneri düzeyinde dışarıda bırakıyor. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) parçaların yaklaşık 1,3 santimetreden büyük olmamasını, bütün üzüm, patlamış mısır, sosis, sert şeker ve çiğ sert sebze gibi yüksek riskli besinlerin 4 yaşından önce verilmemesini ve öğünlerin gözetim altında geçmesini öneriyor. D vitamini için AAP bir yaşından sonra günde 600 IU belirtiyor; dozu ve süreyi hekiminizle konuşun.

İştahın günden güne değişmesi bu yaşta olağan; CDC de çocukların her gün farklı miktarda yiyebileceğini ve bunun normal olduğunu söylüyor. WHO'nun duyarlı beslenme tanımı da buna uyuyor: çocuğu kendi fizyolojik ve gelişimsel ihtiyacına göre, zorlamadan yemeye teşvik etmek.

Dil ve iletişim: yeni bir yaş bandı başlıyor

13. ay, ASHA'nın dil listelerinde yeni bir bandın ilk ayı: 13-18 ay. Bu bandın içeriği şöyle:

• "Battaniyen nerede?" gibi "nerede" sorularında etrafa bakınma
• "Topu ver", "ayıcığa sarıl", "buraya gel", "burnunu göster" gibi yönergeleri izleme
• İstek belirtmek, yorum yapmak ya da bilgi almak için işaret etme
• "Hayır" için başını sallama, "evet" için başını öne eğme
• Çevresindeki yaygın nesneler, bazı eylemler ve kişiler için sözcükleri anlama ve kullanma
• En az bir vücut bölümünü gösterme
• Heyecanlandığında alkışlama ya da çak yapma, şakalaşırken dil çıkarma ya da komik yüzler yapma gibi jestler kullanma
• Uzun ses dizilerini, heceleri ve gerçek sözcükleri konuşma tonuyla birlikte kullanma

Listede sözcük sayısı bilerek yer almıyor. ASHA'nın sayısal eşiği 19-24 ay bandında geliyor: en az 50 sözcük ve iki sözcüklü birleştirmeler. Bu ay bakılan şey kaç sözcük söylediği değil, iletişimi kurup kurmadığı.

ASHA listeleri ABD'de İngilizce öğrenen çocuklarla yapılan çalışmalara dayanıyor. Türkçenin ses ve ek yapısı farklı olduğu için ilk sözcüklerin nasıl sayılacağı da değişebilir. Konuşmanın ne zaman değerlendirilmesi gerektiği bebeklerde konuşma gecikmesi yazısında ele alınıyor.

Sosyal, duygusal ve bilişsel gelişim

Bu yaşta ayrılık kaygısı ikinci bir dalga halinde gelebilir. Amerikan Pediatri Akademisi'ne göre bebeklikte ayrılık kaygısını neredeyse hiç yaşamamış birçok çocuk 15 ya da 18 aylıkken zorlanmaya başlıyor; NHS de ayrılık kaygısının yaklaşık 6 ay ile 3 yaş arasında çok yaygın olduğunu söylüyor. Yeni başlayan kapı arkasından ağlamalar bu yüzden bir gerileme değil, yaşa uygun bir dalga olabilir.

Bilişsel gelişimde 15 ay listesinin iki maddesi bu ay şekillenmeye başlar: nesneleri amacına uygun kullanmaya çalışmak (telefonu kulağa götürmek, bardaktan içiyormuş gibi yapmak) ve iki küçük nesneyi üst üste koymak. İkisi de taklidin ürünü; çocuk artık nesnelerin ne işe yaradığını sizi izleyerek çıkarıyor.

Uyku

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) uzlaşı raporuna göre 1-2 yaş için önerilen uyku, gündüz uykuları dahil 24 saatte 11-14 saat. Bu bant 12. ayda başladı ve tüm ikinci yıl boyunca geçerli.

Bu ayın tipik uyku konusu gündüz uykularının seyri. Bazı çocuklarda sabah uykusu kısalmaya, öğle uykusu uzamaya başlar; bazılarında ikisi de bir süre daha korunur. Yürümenin getirdiği hareket yükü bir çocukta uykuyu derinleştirirken bir başkasında akşam sakinleşmeyi zorlaştırabilir. Uykuya geçişte tekrarlanan, kısa ve tahmin edilebilir bir sıra izlemek bu iki durumda da işe yarar.

Büyüme

Bu ayda da tek bir "olması gereken kilo" yok. WHO büyüme standartlarına göre 13 aylık çocuklarda 3. persentil ile 97. persentil arası şöyle:

Bu aralığın her noktası normal kabul edilir. Tek ölçümden çok eğrinin seyri önemlidir: kendi bandında ilerleyen bir çocuk, bandın neresinde olursa olsun beklendiği gibi büyüyordur. Yürümeye başlayan çocuklarda kilo alma hızının bir miktar yavaşlaması da bu dönemde sık görülür. Persentil mantığı bebek kilo-boy tablosunda adım adım açıklanıyor.

Sağlık takvimi

Türkiye'nin ulusal çocukluk dönemi aşılama takviminde 12. ayın sonu bir aşı basamağıdır ve bir sonraki basamak 18. ayın sonudur; 13. ay bu ikisinin arasında kalır. Hangi dozun hangi ayda yapıldığını burada tek tek yazmıyoruz, çünkü bu bilgi aktarılırken kolayca hata yapılabiliyor. Aşı kartınızı aile hekiminizle birlikte gözden geçirmek, eksik doz olup olmadığını görmenin en güvenli yolu.

ABD'de AAP'nin Bright Futures izlem takviminde (periyodiklik tablosu) ilk iki yılın ziyaretleri yenidoğan, 3-5 gün, 1, 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18 ve 24. ay olarak sıralanıyor. Bu takvimde 13. ay bir ziyaret ayı değil; sıradaki randevu 15. ayda. Standart gelişimsel tarama 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda öneriliyor. Türkiye'de izlem takvimi farklı olabilir.

Dişlerde bu ay birinci azıların dönemi. Amerikan Pediatrik Diş Hekimliği Akademisi'ne göre birinci azılar 11-18 ay, köpek dişleri 16-20 ay aralığında sürüyor. Dişleri günde iki kez, yaşa uygun yumuşak bir fırçayla siz fırçalamalısınız. 2 yaş altında florürlü macun kullanmadan önce hekime ya da diş hekimine danışmak gerekiyor (CDC).

Bu ay oyun

AAP'nin "The Power of Play" klinik raporu 1-3 yaş için şunları öneriyor: çocuğun sevdiği nesnelerle vakit geçirmesine izin vermek, karalaması için kalem ve kağıt vermek, yaşıtlarıyla etkileşimi teşvik etmek, yürüme-zıplama-tek ayak üstünde durma gibi hareketlerle bedenini keşfetmesine yardım etmek, boş bardaktan içiyormuş gibi yapma benzeri hayali durumlar kurmak, konuştuğunda yanıt vermek, küp-kap-tahta kaşık-yapboz sunmak, düzenli kitap okumak ve şarkı söylemek.

Rapora göre oyun beyin yapısını geliştiriyor ve yürütücü işlevleri (dikkati yönetme, dürtüyü durdurabilme, bilgiyi akılda tutma gibi becerileri) besliyor.

WHO 1 yaşındaki çocuklar için ekran süresi önermiyor. AAP 18 aydan önce televizyon ve mobil uygulamaların uygun olmadığını, görüntülü görüşmenin bunun dışında tutulduğunu belirtiyor. WHO ayrıca 1-2 yaş için günde en az 180 dakika çeşitli fiziksel etkinlik öneriyor; yeni yürüyen bir çocukta bu zaten kendiliğinden oluşuyor.

Ne zaman uzmana danışmalı

CDC artık yaşa özel bir uyarı listesi kullanmıyor; güncel mesajı şu:

Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız. Beklemeyin. Bir beceri hala görünmüyorsa, çocuğunuz daha önce yaptığı bir şeyi artık yapmıyorsa ya da tarifi zor bir kaygınız varsa, 15. ay değerlendirmesini beklemeden hekiminize söyleyin.

13. ayda hekimle konuşmayı gerektiren somut durumlar:

• 1 yaş listesindeki maddelerden karşılanmayanlar varsa
• Kazanılmış bir beceri kaybolduysa: sözcükleri bırakmak, jestlerin azalması, göz temasının seyrekleşmesi, tutunarak yürümeyi kaybetmek
• Hiç jest kullanmıyorsa: işaret etme, el sallama, gösterme, uzatma
• Adı söylendiğinde tutarlı biçimde tepki vermiyorsa
• Vücudunun bir tarafını diğerinden belirgin biçimde az kullanıyorsa
• Yutma güçlüğü, öğürme ya da katı besinleri sürekli reddetme varsa

İşitmeyle ilgili ASHA'nın ipucu: çocuğunuza sürekli tekrar etmeniz ya da sesinizi yükseltmeniz gerekiyorsa işitme değerlendirmesi gündeme alınmalı. ASHA'nın kendi ifadesiyle, endişeniz varsa yardım almak için beklemeyin.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

İzci Anaokulu’nun oyun grupları 24 ay ve üzeri çocuklar içindir; iki yaş altında bir grubumuz yoktur. Bu yazı, daha küçük yaştaki çocukların aileleri için hazırladığımız bilgilendirme rehberinin bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

13 aylık bebek yürümüyorsa endişelenmeli miyim? WHO verilerine göre desteksiz yürümenin 75. persentili 13,1 ay; %95'i 15,3 aya, penceresinin üst ucu ise 17,6 aya kadar uzanıyor. Bu ayda yürümüyor olmak bu aralığın içinde kalıyor. CDC'nin listelerinde de "birkaç adım tek başına yürür" maddesi 15 ayda geçiyor. Yine de endişeniz varsa hekiminize sormak için beklemeyin.

13 aylık bebek kaşığı kendi tutmalı mı? ASHA'nın 12-18 ay listesinde çocuğun çatal-kaşıkla ya da parmaklarıyla kendini beslemesi yer alıyor; ama bunun dökerek olması bekleniyor. CDC'de "kaşığı kullanmayı dener" maddesi 18 ayda. Bu ay amaç, dökse de denemesine fırsat vermek.

Günde kaç öğün yemeli? WHO 9-23 ay için günde 3-4 öğün ve gerekiyorsa 1-2 ara öğün öneriyor; NHS 12 ay sonrası için 3 öğün ve 2 ara öğün tarif ediyor. Miktar günden güne değişebilir; zorlamadan, çocuğun açlık ve tokluk işaretlerine göre ilerlemek WHO'nun duyarlı beslenme tanımına uyar.

Emzirmeyi bırakmam gerekir mi? Hayır. WHO emzirmenin iki yaş ve ötesine kadar sürdürülmesini öneriyor; Türkiye Beslenme Rehberi de aynı yönde. Aynı dönemde 12-23 ay için hayvansal süt de öneriliyor, ikisi birlikte yürüyebilir. Bırakmanın zamanı ailenin kendi koşullarına bağlı.

Ayrılık kaygısı yeniden başladı, normal mi? Olabilir. Amerikan Pediatri Akademisi, bebeklikte ayrılık kaygısını yaşamamış birçok çocuğun 15 ya da 18 aylıkken zorlanmaya başladığını belirtiyor; NHS ise 6 ay-3 yaş arasında bunun çok yaygın olduğunu söylüyor. Vedanın kısa, açık ve her seferinde aynı biçimde yapılması geçişi kolaylaştırır.

Bu ay ekran açmak sakıncalı mı? WHO 1 yaşındaki çocuklar için ekran süresi önermiyor. AAP 18 aydan önce televizyon ve mobil uygulamaların uygun olmadığını söylüyor; uzaktaki bir yakınla görüntülü görüşme bunun dışında tutuluyor. Sınırın gerekçesi dil, okuma ve kısa süreli bellek üzerindeki etkiler.

Serinin tamamı için ay ay bebek gelişimi rehberi sayfasına, geçen ay için 12 aylık bebek gelişimi, gelecek ay için 14 aylık bebek gelişimi yazılarına bakabilirsiniz.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — CDC's Developmental Milestones
• CDC — Milestones by 1 Year
• CDC — Milestones by 15 Months
• CDC — Milestones by 18 Months
• CDC — Milestones by 2 Years
• Zubler ve ark. — Evidence-Informed Milestones for Developmental Surveillance Tools (Pediatrics 2022;149(3):e2021052138)
• WHO — Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones
• WHO — Percentiles and mean in days and months for six gross motor milestones
• WHO — Weight-for-age BOYS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Weight-for-age GIRLS Birth to 5 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age BOYS Birth to 2 years (percentiles)
• WHO — Length-for-age GIRLS Birth to 2 years (percentiles)
• ASHA — Communication Milestones: 13 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: 19 to 24 Months
• ASHA — Feeding and Swallowing Milestones: 12 to 18 Months
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — ASHA Announces New Developmental Milestones for Children Ages Birth to 5
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations
• WHO — Infant and young child feeding
• WHO — Complementary feeding guideline recommendations (2023)
• WHO — Complementary feeding guideline, executive summary (2023)
• WHO — SESSION 3: Complementary feeding (Model Chapter)
• CDC — When, What, and How to Introduce Solid Foods
• CDC — How Much and How Often To Feed
• NHS — Your baby's first solid foods
• AAP — Choking Prevention for Babies & Children
• AAP — Where We Stand: Vitamin D & Iron Supplements for Babies
• T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM — Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022
• AAP — How to Ease Your Child's Separation Anxiety
• NHS — Anxiety in children
• AAPD — The Reference Manual of Pediatric Dentistry: Growth and Development
• AAPD — Guideline on Infant Oral Health Care
• CDC — Oral Health Tips for Children
• AAP — Yogman ve ark., The Power of Play (Pediatrics 2018;142(3):e20182058)
• WHO — To grow up healthy, children need to sit less and play more
• AAP — Why to Avoid TV for Infants & Toddlers
• Bright Futures/AAP — Recommendations for Preventive Pediatric Health Care
• T.C. Sağlık Bakanlığı — Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.