5-6 Yaş Gelişim Tablosu: 60 ve 72 Ayda Ne Beklenir?

5-6 yaş gelişimi 5 ve 6 yaşa uzanan üç basamakla okunur: 48 ayda dört sözcüklü cümle ve rol oyunu; 60 ayda kurallı oyun, iki olaylı hikaye ve 10'a kadar sayma; 72 ayda okuma yazmaya hazırlık, uzayan dikkat ve kendi seçtiği arkadaşlar. Tabloda bu üç basamağı yan yana görebilirsiniz.

Neden 48, 60 ve 72 ay? 66 ay sütunu nerede?

Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri'nin (CDC) kilometre taşı listeleri 2 aydan başlıyor ve 30 ay, 3 yaş, 4 yaş, 5 yaş diye ilerleyip 5 yaşta bitiyor. Dolayısıyla 48 ve 60 ay sütunlarının arkasında tanımlı bir eşik var; 72 ay sütununun arkasında yok.

66 ay ise iki cetvel arasındaki boşlukta duruyor. Ne CDC'nin ne Amerikan Pediatri Akademisi'nin ne de Raising Children Network'ün 66 aylık çocuk için ayrı listesi var; Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) halka açık dil kilometre taşları da 4-5 yaşta bitiyor. Bu boşluk Türkiye'de özellikle önemli, çünkü kayıt kararının verildiği yaş tam orada.

Bu yüzden tabloda 66 ay sütunu yok. 66 aylık çocukta 60 ay sütunundaki her şey yerleşmiş olmalı, 72 ay sütunundaki maddeler belirmeye başlamış olabilir. 30 ve 36 ay basamakları 3-4 yaş gelişim tablosu sayfasında.

Sütunlar aynı türde bilgi taşımıyor

Bu yüzden 72 ay sütunu, 60 aydan sonra gelişimin hangi yöne ilerlediğini gösterir.

5-6 yaş gelişim tablosu: alan alan karşılaştırma

Sosyal-duygusal gelişim

Dil ve iletişim

Bilişsel gelişim ve erken okuryazarlık

KidsHealth'in okuma, heceleme ve yazma maddesi, harflerle erken tanışılan ABD okul bağlamından geliyor; Türkiye'de okuma yazma birinci sınıfta öğretilir, okul öncesinde amaç okuma yazmaya hazırlıktır.

Hareket, öz bakım ve günlük beceriler

CDC'nin hareket sütunu 60 ayda neredeyse boşalıyor; sebebi kaba hareket becerilerinin bu yaşta ayırt edici olmaktan çıkması. Buna karşılık bilişsel sütun her basamakta uzuyor: okul çağına yaklaşıldıkça ölçülen şey değişiyor.

"%75 eşiği" ne demek?

Gelişimsel kilometre taşları, CDC'nin tanımıyla, çocukların çoğunun (yüzde 75 ve daha fazlasının) belirli bir yaşa kadar yapabildiği şeylerdir. Bu tanım iki ayrı bilgiyi aynı anda taşıyor.

Birincisi: liste bir ortalama değil, bir taban. Ortalama yaşı esas alan bir cetvel her iki çocuktan birini otomatik olarak "geride" gösterirdi. İkincisi: dörtte bire kadar çocuk o yaşta o maddeyi henüz yapmıyor olabilir ve bu tek başına tanı değil.

CDC eksik bir madde için "bekleyelim, geçer" demiyor, hekimle konuşmayı öneriyor. 72 ay sütununda böyle bir eşik olmadığı için oradaki eksik bir madde aynı ağırlıkta okunmamalı.

Tabloyu doğru kullanmanın dört kuralı

1. Çocuğun geride bıraktığı yaşın sütununa bakın. 64 aylık çocukta asıl soru, 60 ay maddelerinin yerinde olup olmadığı.
2. Alanları ayrı ayrı okuyun. Dil sütunu ileride, hareket sütunu tam yerinde olabilir; toplam puan diye bir şey yok.
3. Sınırlayıcı sözcükleri silmeyin. "Bazı", "en az", "çoğu zaman" maddelerde bilerek duruyor; "adındaki bazı harfleri yazar", adının tamamını yazar demek değil.
4. Kaybolan beceriyi ayrı ele alın. Hem CDC hem Raising Children, kazanılmış bir becerinin kaybını doğrudan başvuru sebebi sayıyor.

Sık yapılan dört hata

• Ara aylar için yeni eşikler belirlemek. 66 ay için "60 ile 72 arasının yarısı" gibi bir hesap yok; hiçbir kurum böyle bir liste yayımlamıyor.
• 72 ay sütununu kontrol listesi sanmak. O sütunun kaynakları "birçok çocukta yaygın" ya da "bu yıl içinde gelişir" diyor; tanımlı yüzde eşiği yok.
• Listeyi tarama ya da tanı aracı yerine koymak. ASHA'ya göre bu kilometre taşları tarama ya da tanı aracı değil; yaşın altındaki ve üstündeki aralıklara da bakılmalı.
• İngilizce ses maddelerini Türkçeye taşımak. ASHA'nın geç gelişen ses listesi İngilizcenin ses yapısına ait; Türkçede de bazı sesler geç oturuyor ama liste aynı değil. Ayrıntısı 5-6 yaş konuşma: ne zaman uzmana yazısında.

66 ay: kayıt eşiği var, gelişim listesi yok

Türkiye'de 66 ay bir dönüm noktası. MEB'in Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği'ne göre ilkokul birinci sınıfa, eylül ayı sonu itibarıyla 69 ayını dolduran çocuklar kaydediliyor; 66, 67 ve 68 aylık çocuklardan velisinin yazılı isteği bulunanlar da kaydedilebiliyor. Veli tercih hakkını ilk kez 66 ayda kullanıyor.

Karar 66 ayda veriliyor ama 66 ay için bir gelişim cetveli yok. Bunun iki sonucu var. Birincisi, 66 aylık çocuğu "listeye göre hazır" ya da "hazır değil" diye ayırmak mümkün değil. İkincisi, karar gözleme dayanmak zorunda. Amerikan Pediatri Akademisi'nin okula hazırlık sayfasına göre okul başarısı için sosyal, duygusal ve davranışsal beceriler akademik beceriler kadar belirleyici; bunlar arasında dikkatini verebilme, dürtüsünü ve duygusunu denetleyebilme, sıra alma, iş birliği, yönerge izleme ve arkadaş edinme sayılıyor. Aynı sayfa okul öncesi öğretmeninin gözleminin veliye nesnel bilgi verdiğini de ekliyor.

Aynı akademinin ters yönde bir uyarısı da var: çocuğu "hazır değil" diye etiketleyip okula başlamayı geciktirmek, çocuğu en iyi öğrenme ortamından uzak tutabiliyor ve ertelemenin akademik fayda getirdiği garanti değil. Karar iki yönlü düşünülmeli; sorular ve karşılaştırma çocuğum okula hazır mı yazısında.

MEB bantları ve tablonun sütunları

MEB'in 2024 Okul Öncesi Eğitim Programı (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli) 36-72 ayı kapsıyor ve beceri matrislerini üç banda ayırıyor. Bu tablonun sütunları o bantların uçlarına denk geliyor:

Program gelişim özellikleri listesi taşımıyor; yedi alan becerisi üzerinden matrisler kuruyor ve bütün etkinliklerin oyun temelli düzenlenmesini istiyor. Velinin gördüğü "60-72 ay gelişim özellikleri" başlıklı beş alanlı listeler 2013 programına ait; bu tablo bilerek MEB maddesi içermiyor.

Boy ve kilo: üç basamak

Persentil, aynı yaştaki 100 çocuk boy ya da kilo sırasına dizildiğinde çocuğunuzun kaçıncı sırada durduğunu gösterir. Neyzi ve arkadaşlarının İstanbul'da topladığı Türk çocukları referansındaki ortanca (50. persentil) değerler:

Boy-kilo, 66 ay için sayı bulabildiğiniz tek başlık. Ortanca "olması gereken" değil, tam ortadaki çocuk; 6 yaşta 3.-97. persentil arası erkek kilosu 16,2-27,7 kg, kız kilosu 15,7-27,9 kg ve bu aralığın tamamı normal. Örneklem İstanbul'un görece iyi durumdaki kesiminden geliyor. Amerikan Pediatri Akademisi'nin hatırlatması burada da geçerli: 10. persentilde olmak 90.'da olmaktan daha iyi ya da kötü değil. Persentil mantığı 3 yaş çocuk boy kilo yazısında.

Her sütunun kendi yazısı

• 48 ay: 4 yaş gelişim özellikleri — CDC listesi, AAP uyarı işaretleri, sınıfta görülenler.
• 60 ay: 5 yaş gelişim özellikleri — CDC'nin son listesi, anasınıfı yılının anlamı, MEB 60-72 ay bandı.
• 72 ay: 6 yaş gelişim özellikleri — listenin neden olmadığı, okumaya geçiş, arkadaşlık, süt dişleri.

Ne zaman bir uzmana danışmalı

CDC'nin kuralı 48 ve 60 ay sütunları için aynı: bir ya da daha fazla kilometre taşı karşılanmıyorsa, kazanılmış bir beceri kaybedildiyse ya da başka bir kaygı varsa beklemeden hekimle konuşulmalı, gelişimsel tarama istenmeli. CDC yaşa özel bir uyarı listesi yayımlamıyor.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin 4-5 yaş sayfasındaki "Developmental Health Watch" listesinden öne çıkanlar: aşırı korkak ya da aşırı saldırgan davranış, büyük bir itiraz olmadan ayrılamama, tek bir etkinlikte beş dakikadan uzun kalamama, çoğu zaman mutsuz görünme, adını soyadını söyleyememe, hayalle gerçeği ayıramama.

72 ay için tanımlı bir uyarı listesi yok; Raising Children'ın 5-6 yaş danışma listesi bu boşluğu dolduruyor: anlaşılmayan konuşma ya da tam cümle kuramama, çok adımlı yönergeyi anlayamama, empati göstermeme, harflere hiç ilgi duymama, içine kapanma ya da ayrılıkta çok üzülme, saldırganlık, gündüz altını ıslatma, uykuya dalmakta zorlanma. Amerikan Pediatri Akademisi ise altı yaş sayfasında tek bir yönlendirme veriyor: çocuk okulda geri kalıyor gibi görünüyorsa hekimle konuşun.

ASHA'nın notu her sütun için geçerli: kaygınız varsa beklemeyin; erken destek sonraki davranış, öğrenme, okuma ve sosyal ilişki sorunlarını önleyebiliyor.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Öğretmenimiz ve psikoloğumuz, çocuğunuzun günlük oyun ve etkinliklerde neler yaptığını birlikte izler. Gözlemlerimizi sizinle paylaşır, gelişimiyle ilgili sorularınızı konuşuruz. Gelişim takibini nasıl yaptığımızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

5-6 yaş gelişim tablosunda 66 ay neden yok? Çünkü hiçbir kurumun 66 aylık çocuk için ayrı listesi yok. CDC 5 yaşta bitiyor, ASHA'nın halka açık listesi 4-5 yaşta bitiyor, Amerikan Pediatri Akademisi'nin kilometre taşı serisi de öyle. 66 ay için elinizdeki tek sayısal cetvel boy-kilo persentilleri. Doğru okuma, 60 ay maddelerinin tamamlanmış olması.

Okul öncesi gelişim özellikleri MEB'de nasıl veriliyor? MEB'in 2024 programı 36-72 ayı 36-48, 48-60 ve 60-72 ay bantlarına ayırıyor ve her bant için yedi alan becerisinde matris kuruyor; gelişim özellikleri listesi taşımıyor. "60-72 ay gelişim özellikleri" başlıklı beş alanlı listeler 2013 programına ait. Değerlendirme gözlem formu, anekdot kaydı ve raporla, süreç içinde yapılıyor.

4-6 yaş gelişim özellikleri kız ve erkek çocukta farklı mı? Bu sayfadaki kaynakların hiçbiri kız ve erkek için ayrı kilometre taşı vermiyor; tek liste iki cinsiyet için de geçerli. Cinsiyete göre ayrılan tek cetvel boy-kilo: Neyzi tabloları ayrı persentil veriyor, çünkü büyüme eğrileri cinsiyete göre farklı ilerliyor.

Çocuğum 60 ay sütununu tamamladı ama 72 ay sütununda hiçbir şey yok, normal mi? Yaşı 72 aydan küçükse büyük olasılıkla evet; o sütun 60 ile 72 ay arasında gelişen becerileri gösteriyor ve tanımlı bir yüzde eşiği yok. Çocuk 72 ayı geçmiş ve okul gününde belirgin bir zorlanma varsa hekiminizle konuşun.

Tabloya bakarak çocuğumun okula hazır olup olmadığına karar verebilir miyim? Hayır. Bu tablo yalnızca gelişim basamaklarını gösteriyor. Amerikan Pediatri Akademisi okula hazırlıkta sosyal ve duygusal becerileri akademik becerilerle aynı ağırlıkta sayıyor ve öğretmen gözlemine başvurulmasını öneriyor; aynı kurum ertelemenin otomatik bir kazanç olmadığını da söylüyor.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — Developmental Milestones by 4 Years
• CDC — Developmental Milestones by 5 Years
• CDC — CDC's Developmental Milestones
• AAP HealthyChildren — Developmental Milestones: 4 to 5 Year Olds
• AAP HealthyChildren — Your Checkup Checklist: 6 Years Old
• AAP HealthyChildren — Is Your Preschooler Ready for Kindergarten?
• AAP HealthyChildren — Understanding Growth Charts: A Parent's Guide to Percentiles & Z-Scores
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• ASHA — Communication Milestones: 4 to 5 Years
• Raising Children Network — Child development from 5-6 years
• Nemours KidsHealth — Your Child's Checkup: 6 Years
• MEB TEGM — Okul Öncesi Eğitim Programı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (2024)
• MEB TEGM — Okul Öncesi Eğitim Programı (2013)
• MEB — Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği
• Neyzi ve ark. — Türk çocuklarında vücut ağırlığı, boy uzunluğu, baş çevresi ve vücut kitle indeksi referans değerleri (Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2008;51:1-14)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.