5 Yaş Gelişim Özellikleri: 60 Aylık Çocuk Neler Yapabilir?

Beş yaşındaki bir çocuk artık oyunun kuralları üzerine konuşabilir. Sıranın kimde olduğunu tartışabilir, duyduğu bir hikayeyi iki olayıyla anlatabilir, 10'a kadar sayabilir, adındaki bazı harfleri yazabilir, tek ayak üzerinde sekebilir ve çorapları eşleştirirken size yardım edebilir. Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri'nin (CDC) 60 ay listesi bu becerileri sayar; 5 yaş gelişim özellikleri için tanımlı eşiği olan temel liste budur.

60. ay: bir bakışta

Beş yaş listesi kimin listesi, neyi ölçüyor?

CDC'nin "Learn the Signs. Act Early." kilometre taşları, çocukların çoğunun (kurumun kendi tanımıyla yüzde 75 ve daha fazlasının) o yaşa kadar yapabildiği becerilerden oluşuyor. Bu yüzden 5 yaş listesindeki bir madde "60. ayda başlar" anlamına gelmiyor; "60 aya gelen dört çocuktan en az üçünde yerine oturmuş" demek.

CDC'nin listesi 5 yaşta bitiyor. Kontrol listeleri 2 aydan başlıyor, 30 ay, 3 yaş, 4 yaş diye ilerliyor ve 5 yaşta duruyor; altı yaş için karşılık yok. Velinin elindeki son tanımlı cetvel bu yüzden 60 ay listesi; sonrası okul gözlemine ve hekim değerlendirmesine kalıyor.

Listenin 48 ay basamağını atlamayın. Dört sözcüklü cümle, rol oyunu, üç parçalı insan çizimi ve arkadaş isteme 60 ayda çoktan yerleşmiş olmalı; o basamak 4 yaş gelişim özellikleri yazısında ayrıntılı.

5 yaş gelişim özellikleri: CDC listesi alan alan

Listede on altı madde var. Ağırlık bilişsel alanda toplanmış; hareket alanında yalnız iki madde kalmış, çünkü kaba hareket becerileri bu yaşa gelindiğinde artık ayırt edici olmaktan çıkıyor.

Nemours KidsHealth'in 5 yaş kontrol sayfası da hekimin muayenede aradıklarını hemen hemen aynı maddelerle sıralıyor; iki kurum bu yaşta aynı cetveli kullanıyor. 48, 60 ve 72 ayı yan yana görmek isterseniz 5-6 yaş gelişim tablosu sayfası dört alanı sütun sütun karşılaştırıyor.

5 yaş çocuk neler yapabilir: beşinci yıl boyunca gelişenler

CDC'nin eşiği yüksek ve listesi kısa. Diğer kurumlar "60. ayda olmalı" demiyor, "beşinci yıl içinde gelişiyor" diyor.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin 4-5 yaş sayfası beşinci yaş gününe kadar kazanılanları anlatıyor: tek ayak üstünde 10 saniye ve üzeri durma, merdiveni ayak değiştirerek desteksiz çıkma, takla, üçgen ve benzeri geometrik şekilleri kopyalama, en az üç parçalı insan çizimi, bazı harfleri yazma, yardımsız giyinip soyunma, orta boy düğmeleri açıp ilikleme, tuvalet ihtiyacını genellikle kendi karşılama. Dilde dört sözcüklü cümle, gelecek zaman kullanımı, daha uzun hikayeler, adını ve adresini söyleme var. Bilişsel alanda 10 ve daha fazla nesneyi sayma, en az dört rengi doğru adlandırma. Sosyal alanda arkadaşlarını memnun etme isteği, onlar gibi olma isteği, kurallara uymaya daha yatkın olma.

Aynı akademinin 5 yaş kontrol sayfası okula başlamak üzere olan çocuğu tarif ediyor: birkaç cümlelik hikaye anlatıp hakkında soruları cevaplayabilme, düğüm atabilme, kendi başına giyinme; çoğu çocuk kalemi doğru tutabiliyor ve en az altı parçalı bir insan çizebiliyor.

Raising Children Network beş yaşa gelirken dilin belirgin biçimde açıldığını söylüyor: dokuz sözcüğe kadar uzayan karmaşık cümleler, çok adımlı yönergeleri izleyebilme, uyaklı sözcükler, sohbet ve hikaye sevgisi. Aynı sayfaya göre beş yaşındaki çocuk davranışını ve duygularını daha çok denetleyebiliyor, öfke nöbetleri seyreliyor. Sayfa, bu yaştaki çocuğun okula başlamakla ilgili kaygı duyabileceğini de belirtiyor.

Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği'nin (ASHA) 4-5 yaş sayfası dildeki beklentileri somutlaştırıyor: dil bilgisi açısından doğru, daha uzun ve karmaşık cümleler; oyun kurallarını ve basit yönergeleri izleme; hikayede ana karakter, mekan ve bağlayan sözcükler; 10 ya da daha fazla harfi tanıyıp adlandırma ve genellikle kendi adını yazabilme; sesleri çoğunlukla doğru üretme ve sohbette anlaşılır olma. ASHA'nın halka açık kilometre taşları da CDC gibi 5 yaşta bitiyor. Dil gelişimi bu beklentilerin gerisindeyse yapılacaklar 5-6 yaş konuşma: ne zaman uzmana yazısında.

Bu yaşta okulda ne görülür?

Beş yaş listesindeki bazı maddeleri evde tek çocukla görmek zor. "Kurallara uyma ya da sıra alma" için başka çocuk gerekiyor; "üçten fazla alışverişle sohbet" için karşılıklı ilgi gerekiyor. Sınıftaki tipik görüntü şöyle:

• Oyun artık ortak bir işe dönüşüyor. Raising Children'a göre bu dönemde çocuklar büyük bir kum kalesi gibi ortak bir amaç için birlikte oynuyor ve ne oynayacaklarını birbirleriyle pazarlıkla belirliyor.
• Kural anlaşılıyor ama uygulaması zor. Aynı kaynak kuralların neden önemli olduğunun anlaşıldığını, buna rağmen kurallı oyunların zorlayabildiğini, çocuğun bazen karşısındakini hile yapmakla suçlayabildiğini yazıyor.
• Arkadaş tercihi belirginleşiyor. Çocuk giderek daha sosyal hale geliyor ve tek başına oynamak yerine arkadaşlarıyla oynamayı tercih ediyor.
• Dikkat ölçülebilir bir şey haline geliyor. CDC etkinlik sırasında 5-10 dakikalık dikkati 60 ay maddesi sayıyor.
• Eleştiri artık acıtıyor. Raising Children beş yaşındaki çocuğun başarısıyla gurur duyduğunu, onayınızı istediğini ve eleştiriden hoşlanmadığını söylüyor.

MEB'in 2024 programında da beceriler süreç içinde, gözlem formu, anekdot kaydı ve beceri edinim raporuyla düzenli olarak izleniyor.

Anasınıfı yılı ne işe yarıyor?

Türkiye'de okul öncesi eğitim zorunlu değil; zorunlu eğitim ilkokul birinci sınıfla başlıyor. MEB yönetmeliğinde anasınıfı, eylül ayı sonu itibarıyla 57-68 aylık çocukların eğitimi olarak tanımlanıyor; anaokulu 36-68 ay. 60 aylık çocuk için anasınıfı bu yüzden bir tercih.

Tercihin karşılığı ne? Amerikan Pediatri Akademisi'nin okula hazırlık sayfası akademik beceriyle sosyal beceriyi aynı kefeye koyuyor ve okul başarısı için sosyal, duygusal ve davranışsal becerilerin en az akademik beceriler kadar belirleyici olduğunu söylüyor. Sayfanın saydıkları, bir sınıfın içinde gelişen beceriler: dikkatini verip odaklanma, dürtüsünü ve duygusunu denetleme, sıra alma, iş birliği yapma ve yönergeyi izleme, arkadaş edinme.

Aynı sayfa ters yönde de uyarıyor: akademi, çocuğu "hazır değil" diye etiketleyip okula başlamayı geciktirmenin çocuğu en iyi öğrenme ortamından uzak tutabileceğini söylüyor; ertelemenin akademik fayda getirdiği garanti değil. Bu, Türkiye'deki 66-69 ay tartışmasına birebir oturmuyor ama kararın tek yönlü verilmemesi gerektiğini gösteriyor. Karar için doğru soruların listesi çocuğum okula hazır mı yazısında.

Aynı akademi, okul öncesi öğretmeninin gözleminin veliye "kullanışlı ve nesnel" bilgi verdiğini de söylüyor. Kurallı oyun, sıra alma gibi bazı maddeler ancak başka çocuklarla birlikteyken görülebiliyor; öğretmen gözlemi evdeki gözleminizi burada tamamlıyor.

MEB programında 5 yaş nerede?

"5 yaş gelişim özellikleri meb" araması iki ayrı belgeye çıkıyor ve ikisi aynı şey değil.

Milli Eğitim Bakanlığı'nın 2024 tarihli Okul Öncesi Eğitim Programı (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli) 36-72 ayı kapsıyor ve beceri matrislerini 36-48, 48-60 ve 60-72 ay olarak ayırıyor. 60 ayını dolduran çocuk son banda giriyor. Program yedi alan becerisi (Türkçe, matematik, fen, sosyal, hareket ve sağlık, sanat, müzik) ile sosyal-duygusal öğrenme becerileri, kavramsal beceriler, eğilimler, değerler ve okuryazarlık üzerine kurulu. Programa göre bütün etkinlikler oyun temelli düzenlenmeli.

Arama sonuçlarında görülen "60-72 aylık çocukların gelişim özellikleri" listesi ise 2013 programına aittir. Bu program motor, bilişsel, dil, sosyal-duygusal gelişim ve öz bakım olmak üzere beş alan kullanıyor, maddeleri de üç yaş grubuna göre veriyordu. Buradaki maddelerin hiçbiri MEB'den alınmadı; program metni bu bölümde yeniden aktarılmıyor.

Boy, kilo ve uyku

Neyzi ve arkadaşlarının İstanbul'da topladığı Türk çocukları referansına göre 5 yaş ortancası erkeklerde 110,4 cm ve 18,6 kg, kızlarda 109,1 cm ve 18,4 kg. Aynı tabloda 3. ile 97. persentil arası erkek kilosu 14,7-24,6 kg, kız kilosu 14,2-24,3 kg; bu aralığın tamamı normal. Persentil, çocuğun ölçüsünün küçükten büyüğe dizilmiş 100 yaşıtı arasında kaçıncı sıraya denk geldiğini gösterir. Örneklemin İstanbul'un sosyoekonomik düzeyi görece iyi kesiminden geldiğini de not edelim. KidsHealth 4-5 yaş için yılda yaklaşık 2 kg ve 5-8 cm artış veriyor; asıl bakılacak şey, çocuğun kendi eğrisinde ilerlemesi.

Uykuda 60 ay bir dönüm noktası: Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi 3-5 yaş için 24 saatte 10-13 saat öneriyor ve bu aralığa gündüz uykusunu dahil ediyor; 6-12 yaş için verdiği 9-12 saatte bu ibare yok. Ayrıntısı 5 yaşında çocuk ne kadar uyumalı yazısında.

Ne zaman bir uzmana danışmalı

CDC'nin kuralı yaşa göre değişmiyor: çocuğunuz bir ya da daha fazla kilometre taşını karşılamıyorsa, kazanmış olduğu bir beceriyi kaybettiyse ya da başka bir kaygınız varsa beklemeyin; hekiminizle konuşun, gelişimsel tarama ve gerekiyorsa uzman yönlendirmesi isteyin. CDC yaşa özel bir uyarı listesi yayımlamıyor; eksik maddenin kendisi konuşma sebebi sayılıyor.

Amerikan Pediatri Akademisi bunu farklı yapıyor ve her yaş sayfasında "Developmental Health Watch" adlı bir uyarı listesi tutuyor. Beşinci yaş gününe gelen çocuk için sayfadaki maddelerden öne çıkanlar:

• Aşırı korkak, çekingen ya da aşırı saldırgan davranış
• Anne-babadan büyük bir itiraz olmadan ayrılamama
• Kolay dağılma ve tek bir etkinlikte beş dakikadan uzun kalamama
• Diğer çocuklarla oynamaya az ilgi; insanlara hiç ya da yalnız yüzeysel tepki verme
• Oyunda hayal ve taklidi neredeyse hiç kullanmama; hayalle gerçeği ayıramama
• Çoğu zaman mutsuz ya da üzgün görünme; duygu yelpazesinin dar olması
• Yeme, uyuma ya da tuvalet konusunda zorluk
• Edat içeren iki parçalı yönergeyi anlamama
• Adını ve soyadını doğru söyleyememe; günlük yaşantısını anlatmama
• Çoğulları ve geçmiş zamanı doğru kullanmama
• Kalemi tutarken rahatsız görünme; kıyafetini çıkarmakta zorlanma; ellerini yıkayıp kurulayamama

Raising Children'ın beş yaş listesi bunu tamamlıyor:

• Görme ya da işitmede zorluk
• Çok adımlı yönergeleri anlayamama
• Sohbeti sürdürememe (konuşma, dinleme ve karşılık verme sırasını kavrayamama)
• Diğer çocuklarla oynamama ya da çok saldırgan davranma
• Empati göstermeme
• Çoğu zaman korkmuş, mutsuz ya da üzgün görünme
• Birkaç dakikadan uzun tek bir işe odaklanamama
• Oyunda "-mış gibi" yapmama
• Sık düşüp takılma
• Kalemi kullanmakta zorlanma
• Daire ve kare çizememe
• Yeme, giyinme ya da tuvalette zorluk

Aynı sayfa kazanılmış bir becerinin kaybını ayrı bir başlık olarak yazıyor.

ASHA yardım almak için beklememeyi öneriyor; erken destek sonraki davranış, öğrenme, okuma ve sosyal ilişki sorunlarını önleyebiliyor. Bu maddeler tanı koymaz; hekimle konuşmanız için birer gerekçedir.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Öğretmenimiz ve psikoloğumuz, çocuğunuzun günlük oyun ve etkinliklerde neler yaptığını birlikte izler. Gözlemlerimizi sizinle paylaşır, gelişimiyle ilgili sorularınızı konuşuruz. Gelişim takibini nasıl yaptığımızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

5 yaşındaki çocuk neler yapabilir? CDC'nin 60 ay listesine göre çocukların en az yüzde 75'i oyunda kurala uyuyor ya da sıra alıyor, en az iki olaylı bir hikaye anlatıyor, üçten fazla alışverişle sohbeti sürdürüyor, okunan kitapla ilgili basit soruları cevaplıyor, 10'a kadar sayıyor, zaman sözcüklerini kullanıyor, adındaki bazı harfleri yazıyor, tek ayak üstünde sekiyor ve bazı düğmeleri ilikliyor.

60 aylık çocuk gelişimi için CDC'den sonra hangi liste var? Yok. CDC'nin kilometre taşı listeleri 5 yaşta bitiyor; ASHA'nın halka açık iletişim kilometre taşları da birinci yaştan beşinci yaşa kadar. Altı yaş için tanımlı bir yüzde eşiği taşıyan liste bulunmuyor. Bu yaştan sonra Amerikan Pediatri Akademisi'nin kontrol sayfaları ve Raising Children'ın 5-6 yaş sayfası kullanılıyor.

5 yaş çocuk psikolojisi: okula başlamaktan kaygılanması normal mi? Raising Children beş yaşa yaklaşan çocuğun okula başlamakla ilgili kaygı duyabildiğini yazıyor; aynı sayfa bu yaşta duygu denetiminin geliştiğini ve öfke nöbetlerinin azaldığını da söylüyor. Kaygının kendisi beklenen bir şey. Ayrılığın her seferinde büyük bir itirazla yaşanması ise Amerikan Pediatri Akademisi'nin uyarı listesinde duruyor.

5 yaş gelişim özellikleri MEB programında nasıl geçiyor? MEB'in 2024 programı 36-72 ayı üç banda ayırıyor ve 60-72 ay son bant; program, gelişim özellikleri listesi yerine yedi alan becerisi için matrisler içeriyor. "60-72 ay gelişim özellikleri" başlıklı beş alanlı listeler 2013 programına ait. Değerlendirme gözlem formu, anekdot kaydı ve beceri edinim raporuyla, süreç içinde yapılıyor.

Çocuğum 60 aylık ama harf yazmıyor, geri mi kalmış? CDC'nin maddesi "adındaki bazı harfleri yazma"; bütün harfler ya da adının tamamı beklenmiyor. ASHA da beş yaşa doğru çoğu çocuğun kendi adını yazabildiğini söylüyor. Hiçbir harfe ilgi göstermemek ise Raising Children'ın 5-6 yaş danışma listesinde yer alıyor. Bu maddeler, çocukların harflerle erken tanıştığı ABD ve Avustralya okul öncesinden geliyor; Türkiye'de okuma yazma birinci sınıfta öğretilir, okul öncesinde amaç okuma yazmaya hazırlıktır. Harflere hiç ilgi yoksa ya da başka kaygılarınız da varsa önce öğretmeninizle, gerekirse hekiminizle konuşun.

Ülkelerin takip önerileri hakkında

Bu yazıda aktarılan AAP/CDC tarama önerileri ABD'ye aittir: genel gelişim taraması 9, 18 ve 30. aylarda, otizme özgü tarama 18 ve 24. aylarda önerilir. Bu tarihler Türkiye'nin ulusal takip takvimi olarak okunmamalıdır. Türkiye'de çocuğunuzun izlemini aile hekiminiz veya çocuk hekiminizle planlayın. Bir kaygınız ya da kazanılmış beceri kaybı varsa belirli bir ayı beklemeyin. CDC'nin açıklamasını okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• CDC — Developmental Milestones by 5 Years
• CDC — Developmental Milestones by 4 Years
• CDC — CDC's Developmental Milestones
• AAP HealthyChildren — Developmental Milestones: 4 to 5 Year Olds
• AAP HealthyChildren — Your Checkup Checklist: 5 Years Old
• AAP HealthyChildren — Is Your Preschooler Ready for Kindergarten?
• ASHA — Communication Milestones: 4 to 5 Years
• ASHA — Communication Milestones: Age Ranges
• Raising Children Network — Child development at 4-5 years
• Raising Children Network — Child development from 5-6 years
• Nemours KidsHealth — Your Child's Checkup: 5 Years
• Nemours KidsHealth — Growth Between 4 & 5 Years Old
• MEB TEGM — Okul Öncesi Eğitim Programı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (2024)
• MEB TEGM — Okul Öncesi Eğitim Programı (2013)
• MEB — Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği
• Neyzi ve ark. — Türk çocuklarında vücut ağırlığı, boy uzunluğu, baş çevresi ve vücut kitle indeksi referans değerleri (Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2008;51:1-14)
• AASM — Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.