Çocuğum Dışlanıyor: Arkadaş İlişkilerine Ne Zaman Müdahale Edilir?

Çocuğunuzun dışlandığını düşündüğünüzde ilk adım hemen müdahale etmek değil, yaşananı doğru adlandırmaktır. Çünkü 5-6 yaşta "dışlanma" olarak görünen durum çoğu zaman üç olasılıktan biridir: çocuğun arkadaşlık becerilerini henüz geliştirmemiş olması, tek seferlik bir akran çatışması ya da gerçekten tekrarlayan bir dışlama. Her biri farklı bir yaklaşım gerektirir; yalnızca sonuncusu zorbalık tanımına girebilir.

Arkadaşlık becerileri doğuştan gelmez; öğrenilir ve pratikle gelişir (Raising Children Network). Bu nedenle "arkadaş edinemiyor" demek çoğu zaman henüz gelişmekte olan bir beceriyi anlatır. Akran ilişkilerini genel olarak akran ilişkileri ve sosyalleşme yazısında anlattık; burada dışlanma şüphesine odaklanıyoruz.

5-6 yaşta arkadaşlık nasıl kurulur?

Bu yaşta çocuk akranla oyunu yalnız oyuna tercih ediyor, fantezi ve dramayla dolu karmaşık hayali oyunlar kuruyor, ortak bir amaç için birlikte çalışabiliyor (Raising Children Network, 5-6 yaş tablosu). Aynı kaynağa göre sevdiği oyuncakları paylaşmak hala zor olabiliyor ve kuralların neden önemli olduğunu anlasa da kurallı oyunlar onu zorlayabiliyor.

Arkadaşlık şu becerilerin üzerine kuruluyor ve aynı kaynak hepsinin oyun içinde öğrenildiğini söylüyor: paylaşma, sıra alma, iş birliği, başkasını dinleme, anlaşmazlığı yönetme ve karşısındakinin bakış açısını görme. Sonuncusu, yani bakış açısı alabilmek, arkadaş edinmeyi doğrudan kolaylaştırıyor.

Bir zaman ölçüsü de var: 4 yaş civarında çoğu çocuk "arkadaşım" dediği çocukla diğerleri arasındaki farkı ayırt edebiliyor. 5-6 yaşta bu ayrım keskinleşiyor ve dışlanma ilk kez acıtıcı biçimde hissediliyor. Mizaç da fark yaratıyor: bazı çocuklar kolayca arkadaş ediniyor, bazılarının ısınmak için zamana ihtiyacı var; bu yalnızca bir hız farkıdır.

Üç ayrı durum: dışlanma, henüz arkadaş edinememe, zorbalık

Aşağıdaki tablo StopBullying.gov, Amerikan Pediatri Akademisi ve Raising Children Network kaynaklarından derlendi.

StopBullying.gov'un iki cümlesi bu ayrımı özetliyor. Birincisi: aralarında algılanan bir güç dengesizliği olmayan iki çocuk kavga eder ya da anlaşamazsa bu zorbalık değildir. İkincisi, bu yaş için daha önemli olanı: 3-5 yaş arası çocuklar kızdıklarında ya da istediklerini alamadıklarında saldırgan davranıp taşkınlık yapabilir, ama bu zorbalık değildir. Aynı kaynak bunun sosyal etkileşimi ve duyguları öğrenmenin olağan bir parçası olduğunu, yetişkinin de olayı öğretme fırsatı olarak kullanması gerektiğini söylüyor.

Zorbalık nedir, 5-6 yaşta ne kadarı gerçekten zorbalıktır?

StopBullying.gov'un tanımında zorbalık üç ögeden oluşur: okul çağı çocukları arasında istenmeyen ve saldırgan bir davranıştır, gerçek ya da algılanan bir güç dengesizliği içerir ve birden fazla kez olur ya da tekrarlama potansiyeli taşır. Güç dengesizliği fiziksel güç, özel bir bilgiye erişim ya da sosyal statü üzerinden kurulabilir ve bağlama göre değişebilir.

Aynı kaynak üç tür sayıyor: sözel (ad takma, alay, tehdit), fiziksel (vurma, çelme, eşyaya zarar) ve sosyal. Sosyal zorbalığın tanımında kasten dışlama açıkça geçiyor. Bu durumda "oynatmıyorlar" gerçekten zorbalık olabilir; ama bunun için tekrar ve güç dengesizliği koşullarının da karşılanması gerekir.

Peki 5-6 yaşta oluyor mu? StopBullying.gov'un küçük çocuklara ayrılmış yazısı iki şeyi birlikte söylüyor. Bir yandan küçük çocuklar birbirine kötü suratlar yapabilir, tehditkar şeyler söyleyebilir, eşya kapabilir ya da oyuna almayı reddedebilir; bunların çoğu zorbalık değildir. Öte yandan bazı küçük çocukların kasten ve tekrar tekrar kırılgan bir çocuğu ad takarak, fiziksel olarak ya da dışlayarak baskı altına alabildiğini, yani gerçek zorbalık davranışı gösterebildiğini de kabul ediyor.

Zorbalığı karşılıklı ve şakalaşma niteliğindeki takılmadan ayıran şey güç dengesizliğidir (Nemours KidsHealth). Bu ayrım veliye şu yüzden gerekli: "zorbalık" kelimesini erken kullanmak okulu savunmaya geçirebilir ve iş birliğini zorlaştırabilir. Önce yaşananı tarif etmek, sonra adını koymak daha çok işe yarıyor.

Çocuğa nasıl sorulur?

Beş yaşındaki bir çocuk yönlendirilmiş soruya yönlendirilmiş cevap verir. "Bugün sana kötü davranan oldu mu?" sorusu çoğu zaman "evet" getirir ve gerçekte ne olduğunu anlatmaz. İşe yarayan üç yol var:

• Somut bir sahneyi sorun. "Ne oldu ve nasıl hissettin?" diye sormak Raising Children Network'ün önerisi. Soruyu günün belirli bir anına bağlayın: "Bugün bahçede kiminle oynadın?", "Yemekte yanında kim oturdu?"
• Günün iki yüzünü sorun. Günün iyi ve kötü yanlarını her gün konuşmak da aynı kaynağın önerisi; böylece kötü haber özel bir olay olmaktan çıkıp rutinin parçası oluyor.
• Dolaylı yoldan girin. Konuşmayan çocuğa bir dizide ya da kitapta benzer bir sahne üzerinden "Sence burada ne oldu?" diye sorabilirsiniz; kendi çocukluğunuzdan buna yakın bir anıyı da paylaşabilirsiniz (Nemours KidsHealth).

Çocukların neden anlatmadığını StopBullying.gov da açıklıyor: kendi başına halledip kontrolü geri kazanma isteği, misilleme korkusu, utanç, kimsenin anlamayacağı hissi ve arkadaşlarını kaybetme kaygısı. Bu yüzden Nemours KidsHealth'in önerisi önemli: çocuk anlatınca bunu yaptığı için onu takdir etmek ve ona kötü davranılmasının kendi suçu olmadığını söylemek.

Evde desteklenebilecek beceriler

Küçük çocuklarda üç beceri koruyucudur: sosyal problem çözme, empati ve kendini ifade edebilme (StopBullying.gov). Raising Children Network bunların evde nasıl desteklenebileceğini anlatıyor:

• Oyuna katılma. Çocuğa hazır cümle vermek yerine düşündürmek: "Onlar market oyunu oynuyor. Sence sen ne olabilirsin?" Aynı kaynak zorlanan çocuk için önce başkalarının oyununu izlemesini, sonra bir rol önermesini teşvik etmeyi öneriyor.
• Sıra alma ve kaybetmeye dayanma. Kutu oyunları doğrudan bu iş için önerilir; evde oynarken kazanmanın da kaybetmenin de nasıl karşılanacağını çocuğa kendi davranışınızla gösterin (Raising Children Network).
• Çatışma çözme. Evde kardeş ya da kuzenle çıkan anlaşmazlığı çocuğun kendisine çözdürmek, ona pratik yapma fırsatı verir.
• Oyun buluşması. Aynı kaynak buluşmayı bir ya da iki çocukla sınırlamayı, paylaşmak istemediği oyuncakları önceden kaldırmayı ve süre sınırı koymayı öneriyor; yorgunluk iş birliğini bozuyor.
• Kendini ifade etme. Çocuk yok sayıp uzaklaşabilir, sakince "dur" diyebilir, öğretmenin yakınında durabilir ya da öğretmene söyleyebilir (Raising Children Network). Amerikan Pediatri Akademisi de önce çocuğun kendini güçlü hissetmesine yardım etmeyi, doğrudan karşı tarafın ailesine gitmemeyi öneriyor.

Okulla görüşme nasıl yapılır?

Öğretmen, çocuğun anlattığıyla okulda gerçekte olanı yan yana koyabilen tek kişi. Raising Children Network görüşme için sıralı bir yol öneriyor:

1. Kapıda ayaküstü konuşmak yerine ayrı bir görüşme saati isteyin.
2. Kaygıyı suçlamadan, sakin ve kararlı biçimde, ortak bir sorun olarak açın.
3. Ayrıntıları paylaşın: hangi gün, hangi cümle, kimler vardı. Okulun bu tür durumlarda izlediği yolu sorun.
4. Durumun çocuğa etkisini anlatın: okulu istememesi, uykusunun bozulması gibi.
5. Bir geri dönüş takvimi belirleyin ve konuştuklarınızı yazılı olarak kayıt altına alın.

Çözülmezse aynı kaynak okul müdürüne başvurmayı öneriyor. Nemours KidsHealth de zorbalığın çoğunun okulda olduğunu ve okul personelinin izleyip müdahale edebileceğini hatırlatıyor. Türkiye'de bu görüşmenin muhatabı sınıf öğretmeni, ardından okul rehberlik servisi ve okul idaresidir.

Bir veli vakası

Bir velimizin getirdiği tablo şuydu: 5 yaşındaki kızı iki haftadır "kimse benimle oynamıyor" diyordu ve sabahları okula gitmek istemiyordu. Anne dışlandığını düşünüyordu. Öğretmenle yaptığımız görüşmede tablo başka çıktı: çocuk oyuna katılmak istiyor ama nasıl soracağını bilmediği için kenarda bekliyor, kimse fark etmeyince de "oynatmadılar" diye anlatıyordu. Rehberli oyun saatlerinde oyuna katılma cümleleri çalışıldı, evde iki kişilik oyun buluşmaları düzenlendi. Üç hafta sonra tablo değişmişti. Dışlanma değil, henüz kurulmamış bir beceriymiş.

Ne zaman uzmana başvurmalı

Aşağıdakiler kaynaklarda "profesyonelle konuşun" denen yerlerden derlendi; hiçbiri tek başına tanı anlamına gelmez.

• Sürekli aynı çocuğa yönelen, tekrarlayan ve kasıtlı dışlama, ad takma ya da fiziksel davranış var (StopBullying.gov)
• Sık baş ve karın ağrısı yakınmaları; yeme ve uyku düzeninde değişiklik (StopBullying.gov, AAP)
• Ani arkadaş kaybı ya da sosyal ortamlardan kaçınma; okula gitmek istememe (StopBullying.gov, AAP)
• Açıklanamayan morluklar; kaybolan ya da zarar görmüş eşya (StopBullying.gov, AAP)
• Çaresizlik duyguları, öz güvende düşüş (StopBullying.gov)
• Diğer çocuklarla oynamaya ilgi göstermiyor; insanlara hiç ya da yalnızca yüzeysel tepki veriyor; çocuklardan ve yetişkinlerden uzak duruyor (AAP)
• Çoğu zaman üzgün görünüyor; oyunda hayal ve taklit kullanmıyor (AAP)
• Empati göstermiyor, içine kapanıyor ya da saldırganlaşıyor (Raising Children 5-6 yaş)
• Çocukta travma belirtileri var; AAP bu durumda hekime ya da ruh sağlığı uzmanına başvurmayı öneriyor

Sosyal gelişimi daha geniş ele alan gelişimsel kırmızı bayraklar ve 5 yaş gelişim özellikleri yazılarına bakabilirsiniz.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Çocuğunuzun okulda hangi anlarda zorlandığını ve nelerden keyif aldığını sizinle paylaşırız. Evde yaşadıklarınızı da dinleyip neleri deneyebileceğinizi birlikte konuşuruz. Aile Koçluğu görüşmelerinde sonuçları takip ederiz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum arkadaşları tarafından dışlanıyor, hemen müdahale etmeli miyim? Raising Children Network hemen müdahale etmek yerine önce izlemeyi öneriyor; çocuğun kendi çözümünü denemesi de bir öğrenme. Zorlanma sürüyorsa aynı kaynak öğretmenle görüşmeyi öneriyor. Ölçü şu: tek seferlik olay evde, tekrarlayan durum okulla konuşulur.

Çocuğumun okulda hiç arkadaşı yok, bu normal mi? Bu yaşta arkadaşlık becerileri hala öğreniliyor ve çocuklar bunu farklı hızlarda yapıyor. Raising Children Network bazı çocukların ısınmak için zamana ihtiyacı olduğunu söylüyor. Kalıcı bir işaret arıyorsanız Amerikan Pediatri Akademisi'nin ölçütüne bakın: çocuk diğer çocuklarla oynamaya az ilgi gösteriyorsa ya da onlardan uzak duruyorsa hekimle konuşulur.

Çocuğum neden dışlanıyor? Tek bir cevap yok ve çoğu zaman çocukta bir "eksik" aramak yanlış yere bakmak oluyor. Bu yaşta en sık karşılaşılan sebep, oyuna katılmayı isteme becerisinin henüz kurulmamış olması. Paylaşmakta zorlanma ve kurallı oyunu sürdürememe de Raising Children Network'ün bu yaş için olağan saydığı zorlanmalar arasında.

Çocuk zorbalığa uğruyor mu, nasıl anlarım? StopBullying.gov'un üç ölçütüne bakın: tekrar, güç dengesizliği ve kasıt. Üçü birden varsa zorbalıktan söz edilir. Belirti olarak açıklanamayan yaralanmalar, kaybolan eşya, sık baş ve karın ağrısı, ani arkadaş kaybı ve okula gitmek istememe sayılıyor. Bu işaretler tek başına tanı anlamına gelmez; konuşmayı başlatmak için bir gerekçedir.

Öğretmene söylemek çocuğu "ispiyoncu" durumuna düşürür mü? Bu kaygı gerçek; StopBullying.gov çocukların anlatmama nedenleri arasında misilleme korkusunu ve arkadaşlarını kaybetme kaygısını sayıyor. Görüşmeyi çocuğun adını sınıfta duyurmadan yapmak ve okuldan nasıl izleyeceklerini sormak bu yüzden önemli.

Kaynaklar

• StopBullying.gov — What Is Bullying
• StopBullying.gov — Other Types of Aggressive Behavior
• StopBullying.gov — Teaching Social Skills to Prevent Bullying in Young Children
• StopBullying.gov — Warning Signs
• American Academy of Pediatrics — Bullying: It's Not OK
• American Academy of Pediatrics — Developmental Milestones: 4 to 5 Year Olds
• Nemours KidsHealth — Helping Kids Deal With Bullies
• Raising Children Network — Preschoolers making friends
• Raising Children Network — How to help your child make friends and handle friendship issues at school
• Raising Children Network — Bullying: how to support your child and deal with it at school
• Raising Children Network — Child development at 5-6 years

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.