İlkokula Hazırlık: Evde Yapılabilecekler ve Aileye Düşenler

Evde ilkokula hazırlık, çalışma sayfası doldurmak ya da harf çalıştırmak demek değildir. İşin büyük bölümü, ceketini kendi asabilen, ayakkabısını giyebilen, sırasını bekleyebilen ve sabah aynı saatte kalkabilen bir çocuğu desteklemekten geçer. Amerikan Ulusal Küçük Çocuk Eğitimi Derneği NAEYC de hazır oluşu akademik bilgiyle değil, "öğrenme sürecine karşı istekli bir tutum ve güven" ile tanımlar.

Hazırlığın beş alanı: alan alan ne yapılır?

Tabloyu program gibi okumayın; en zorlandığı alandan başlamak yeterli.

Öz bakım ve bağımsızlık: en çok işe yarayan alan

İlkokula hazırlık sürecinde aileye düşen görevler listesinin başında bu var, çünkü sınıfta kimse çocuğun ceketini iliklemiyor.

NAEYC'nin anasınıfına hazırlık yazısı ailelere şöyle sesleniyor: çocuk kendi giyinebilsin, ceketini çıkarıp asabilsin, tuvaleti yardımsız kullanabilsin, sürekli hatırlatmaya gerek kalmadan ellerini yıkayabilsin, ayakkabısını kendi giyebilsin. Aynı kaynak yemekten sonra yüzünü silmeyi ve burnunu yardımsız temizlemeyi de ekliyor. Sorumluluk olarak da çantayı boşaltmak, matarayı doldurmak ve ıslak eşyasını asmak sayılıyor.

İşin psikolojik yanını CDC'nin 5 yaş sayfası hatırlatıyor: çocuğun işleri kusursuz yapamasa bile kendi yapmasına izin verin, yaptığında kutlayın ve düzeltmek zorunda olmadığınız hiçbir şeyi düzeltmeye çalışmayın. Sabah acelesinde bunu uygulamak zor; hafta sonu denemek daha gerçekçi.

Beslenme çantası burada ayrı bir başlık. Raising Children Network okula başlama sayfasında kapağı kolay açılan beslenme kabı ve matara seçilmesini ve bunların okul başlamadan evde denenmesini öneriyor. Bu ölçütü ve ilk hafta neye ihtiyaç olduğunu anasınıfı alınacaklar listesi yazısında ayrıntılandırdık.

Yönerge izleme, sıra bekleme ve kendini durdurma

Sınıfta günün akışı büyük ölçüde bu üç beceriye dayanıyor.

Yürütücü işlev ve öz düzenleme becerileri, Harvard Gelişen Çocuk Merkezi'nin tarifiyle beyinde "hava trafik kontrol sistemi gibi" çalışıyor: bilgiyi yönetmeye, karar vermeye ve önceden planlamaya yarıyor. Aynı kaynağa göre bu beceriler planlamaya, dikkati toplamaya, bir işten diğerine geçmeye ve birden fazla işi bir arada yürütmeye yardım ediyor; kimse onlarla doğmuyor, hepimiz geliştirme kapasitesiyle doğuyoruz.

Bu becerileri evde oyunla geliştirebilirsiniz. CDC'nin 5 yaş için önerdikleri arasında basit kutu ve kart oyunlarıyla, "Simon Says" tarzı yönerge oyunlarıyla kurala uymayı öğretmek; hafıza ve dikkat için "bir şey görüyorum" ve "sıcak-soğuk" oynamak var.

NAEYC'nin sıra bekleme ölçütü, başkalarını dinlemek ve kendi fikrini söylemek için uygun biçimde sırasını beklemek. Aynı kaynak, akranla sorun çözmenin ve başkasının bakış açısını almanın anasınıfı boyunca gelişmeye devam ettiğini söylüyor. Çocuk bunları eylülde tam yapamıyorsa gecikmiş sayılmıyor.

İnce motor: bu yaşta ne bekleniyor?

Kalem tutma sık sorulan bir konu ve çoğu zaman olduğundan büyük bir dert haline geliyor.

CDC'ye göre 4 yaşındaki çocuk kalemi yumruğuyla değil parmaklarıyla ve başparmağıyla tutuyor, üç ya da daha fazla beden parçası olan bir insan çiziyor ve bazı düğmeleri açabiliyor. Beş yaş sayfasında bazı düğmeleri iliklemek ve kendi adındaki bazı harfleri yazmak yer alıyor.

Raising Children Network 5-6 yaş için şunları listeliyor: kalemle basit şekilleri kopyalamak, harfleri kopyalamak ve kendi adını yazmak, daha gerçekçi resimler çizmek; ayakkabı bağcığı bağlamak, fermuar ve düğme kullanmak, saçını taramak, yemeğini bıçakla kesmek.

El yazısı, aynı kuruluşun bu konudaki sayfasına göre zaman içinde gelişen karmaşık bir beceri; çocuk bunu yaparken ince motoru, dili, hafızayı ve dikkati bir arada kullanıyor. Sıra karalamadan çizgi ve eğriye, oradan harfe ve sözcüğe gidiyor. Boncuk dizmek, oyun hamuru, blok, eğimli bir yüzeyde çizmek ve alışveriş listesi ya da kart gibi günlük yazma fırsatları bu beceriyi destekliyor. Çocuk otururken dirseklerinin masa yüksekliğinin biraz üstünde olması öneriliyor.

Aynı kaynak övgünün doğruluk yerine çabaya verilmesini istiyor ve ne çizeceğine çocuğun karar vermesini öneriyor. "Yanlış tuttun" düzeltmesi bu yaşta geri tepebiliyor.

Bir veli vakası Suadiye'den bir baba, 70 aylık oğlu için "kalemi hala yanlış tutuyor, eylülde rezil olacak" diye geldi. Çocuk kalemi parmaklarıyla tutuyordu ama çabuk yoruluyor, beş dakikada bırakıyordu. Evde masa başı çizgi çalışması yerine üç şey denendi: mandal ve hamur oyunları, buzdolabına asılan büyük bir kağıda ayakta çizim, bir de her akşam alışveriş listesine iki kelime "yazdırma". Şubatta çocuk kendi adını yazıyordu. Baba, "asıl değişen kalem değil, oturma süresiydi" dedi.

Sabah rutini ve zaman kavramı

İlkokulda sabah saatleri anasınıfına göre daha az esnek; sabah düzenini eylülden önce kurmaya başlayabilirsiniz.

Raising Children Network'ün okul sabahı sayfası işin çoğunun akşamdan yapılmasını öneriyor: ertesi gün neye ihtiyacı olduğunu kontrol etmek, çantayı hazırlamak, kıyafeti çıkarmak, yemeği hazırlamak, okuldan gelen bildirimleri okumak. Sabah listesi ise uyanma, kahvaltı, temizlik, giyinme ve zamanında çıkmadan oluşuyor. Aynı kaynağa göre 5 yaş civarındaki bir çocuk beslenme kabını çantasına koymak gibi basit işleri üstlenebilir; sabahları zorlanan aileler için önerilen şey gerekli sandığınızdan 15-30 dakika erken kalkmak ve işbirliği başladığında bunu adıyla övmek.

Okul öncesinde kurulan sabah rutininin okula taşınacağını NAEYC de söylüyor: her gün aynı saatte kalkmak, giyinmek ve birlikte erken bir kahvaltı yapmak. Uykuyu 5 yaş uyku düzeni yazısında ele almıştık; CDC 5 yaş sayfası bu yaştaki çocukların gündüz uykuları dahil günde 10-13 saat uykuya ihtiyaç duyduğunu ve tutarlı uyku saatlerinin işi kolaylaştırdığını yazıyor.

Zaman kavramı ayrı bir hazırlık başlığı. CDC, çocuğun zamanı anlamaya başlaması için "bugün, yarın, dün" sözcüklerini kullanmayı ve haftanın günleriyle ilgili şarkılar söylemeyi öneriyor. Raising Children Network de 5-6 yaşta çocuğun bu kavramları anladığını ve mevsimleri bildiğini yazıyor; bu yaşta "üç gün sonra okul başlıyor" gibi bir cümle çocuk için anlam kazanıyor.

Son yaz nasıl geçirilir?

Ağustosu, çocuğun okulla ve yeni düzeniyle tanışmasına ayırmak işe yarar.

• Okulu görün. Amerikan Pediatri Akademisi binayı ziyaret etmeyi ve bahçesinde oynamayı öneriyor; aynı kaynak yeni sınıf, yeni okul ve yeni öğretmen karşısında gerginleşmeyi beklenen bir şey olarak anıyor.
• Uyku saatini kaydırın. Amerikan Pediatri Akademisi yatma saatini okul başlamadan bir-iki hafta önce oturtmayı öneriyor; Raising Children Network hafta sonu dahil düzenli saatleri vurguluyor.
• Arkadaş tanıtın. Aynı kaynak, aynı okula gidecek çocuklarla okul başlamadan önce buluşma ayarlamayı öneriyor.
• Kitapla konuşun. Okulu anlatan çocuk kitapları duyguları konuşmayı kolaylaştırıyor.
• Konuyu abartmayın. NAEYC ilginç bir uyarı yapıyor: okuldan çok fazla söz etmemek ya da konuyu yaz sonuna bırakmak. Çocuğun söylediği duygu neyse onu kabul etmek yeterli.
• Rol yapın. CDC, yeni yerlere ve yeni insanlara hazırlanmak için hikaye ve rol oyununu öneriyor.

Eylülün ilk günlerinde neyin normal olduğunu, veda anının nasıl kurulacağını ve ağlamanın ne kadar süreceğini okula uyum süreci yazısında ayrıntılı anlattık.

Çok erken çok fazla akademik ilerleme beklememeyi Raising Children Network de ailelere öneriyor: çocuk mutluysa ve okuldan keyif alıyorsa bu başlı başına bir başarı.

Ne zaman bir uzmana başvurmalı

Hazırlığın işlemediği hissi bazen çocuğun temposuyla, bazen gözden kaçmış bir güçlükle ilgili.

Raising Children Network 5-6 yaş için şu durumlarda destek almayı öneriyor:

• Çocuğun konuşması anlaşılmıyorsa ya da tam cümle kurmuyorsa
• Çok adımlı karmaşık yönergeleri anlamıyorsa
• İstediği olmadığında her seferinde öfke nöbeti geçiriyorsa
• Empati göstermiyorsa
• Harflere ve kendi adını yazmaya hiç ilgi göstermiyorsa
• Çok içine kapanık, endişeli ya da mutsuz, keyifsiz görünüyorsa
• Saldırgansa ya da diğer çocuklarla ve yetişkinlerle etkileşime hiç ilgi göstermiyorsa
• Gündüz altını ıslatıyor ya da kirletiyorsa
• Uykuya dalmakta veya uykuyu sürdürmekte zorlanıyorsa

El yazısı özelinde aynı kuruluş şunları sayıyor: okulun ilk yılında sürekli el değiştirmek, harfleri çok yavaş oluşturmak, zayıf bir kalem tutuşu, yazmaktan kaçınmak, ters harfler ve tutarsız harf boyutu. Bu durumda önce öğretmenle, sonra hekimle konuşmak öneriliyor; gerekirse ergoterapist (uğraşı terapisti) değerlendirme yapıp kalın kalem ya da eğimli tahta gibi düzenlemeler önerebiliyor.

Çocuğunuzun genel olarak bu eylüle hazır olup olmadığını değerlendirmek için çocuğum okula hazır mı yazısına bakabilirsiniz.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Çocuğunuzun ilkokula geçişiyle ilgili soruları öğretmenimiz ve psikoloğumuzla görüşebilirsiniz. Gözlemlerimizi paylaşır, sizin evde gördüklerinizi dinleriz. Görüşmek için bize ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İlkokula hazırlık çalışmaları evde nasıl yapılır? Günlük hayatın içinde yapılır. NAEYC'nin ailelere önerdiği işler: çocuk kendi giyinsin, ceketini assın, tuvaleti yardımsız kullansın, çantasını kendi boşaltsın, her gün birlikte kitap okunsun, alışveriş listesi ve teşekkür kartı yazmaya katılsın. CDC de kurallı oyunlarla sıra beklemeyi ve hafıza oyunlarıyla dikkati öneriyor.

İlkokula hazırlık sürecinde aileye düşen görevler neler? Üç başlıkta toplanıyor: bağımsızlık (öz bakım işlerini çocuğa bırakmak), rutin (uyku ve sabah düzenini okul başlamadan kurmak) ve tanışıklık (okulu görmek, arkadaş tanıştırmak, konuşmak). Amerikan Pediatri Akademisi yatma saatinin okul başlamadan bir-iki hafta önce oturtulmasını öneriyor. Akademik çalıştırma bu listede yok.

Çocuğum kalemi doğru tutmuyor, ne yapmalıyım? CDC'ye göre 4 yaşta beklenen şey kalemi yumruk yerine parmaklar ve başparmakla tutmak. Raising Children Network el yazısını zaman içinde gelişen karmaşık bir beceri olarak tanımlıyor ve boncuk, hamur, blok gibi ince motor oyunlarını, eğimli yüzeyde çizmeyi ve günlük yazma fırsatlarını öneriyor. Övgünün doğruluk yerine çabaya verilmesi vurgulanıyor.

Çocuğum 20 dakika oturamıyor, 1. sınıfta ne olacak? CDC 5 yaşındaki çocuğun etkinlik sırasında 5-10 dakika dikkatini verdiğini yazıyor; 20 dakika bu yaşın ölçütü değil. Raising Children Network 5-6 yaşta dikkat süresinin uzamaya başladığını belirtiyor. Kutu oyunu, kart oyunu ve hafıza oyunları bu süreyi zorlamadan uzatan araçlar arasında.

Yaz tatilinde çalışma kitabı aldırmalı mıyım? Kaynaklarda bunun karşılığı yok. NAEYC son yaz için okulu ziyaret etmeyi, kütüphane kartı çıkarmayı, her gün kitap okumayı ve sabah rutinini kurmayı öneriyor; hatta okuldan çok fazla söz etmemeyi. Raising Children Network de erken akademik beklentiye karşı uyarıyor.

Anasınıfına gitmeyen çocuk 1. sınıfta geri kalır mı? Bunun tek bir cevabı yok. NAEYC, çocukların anasınıfına çok farklı deneyimlerden geldiğini ve hepsinden aynı şeyleri bilmesini beklemenin gerçekçi olmadığını söylüyor. Belirleyici olan tek başına kurum değil; çocuğun akranla geçirdiği zaman, evdeki dil ve kitap ortamı ve öz bakım bağımsızlığı.

Kaynaklar

• NAEYC — Ready or Not Kindergarten, Here We Come!
• NAEYC — Is My Child Ready for Kindergarten?
• NAEYC — Readiness: Not a State of Knowledge, but a State of Mind
• CDC Learn the Signs. Act Early. — Milestones by 5 Years
• CDC Learn the Signs. Act Early. — Milestones by 4 Years
• Harvard Center on the Developing Child — A Guide to Executive Function
• Raising Children Network — Child development from 5-6 years
• Raising Children Network — Handwriting in children: why it matters, how it develops and how to help
• Raising Children Network — Drawing, scribbling and writing: activities for children 1-6 years
• Raising Children Network — Morning routine for school: practical tips
• Raising Children Network — Starting primary school: preparing children
• AAP / HealthyChildren.org — Back-to-School Tips for Families

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.