Çocuğum Isırıyor: 2-4 Yaşta Isırma Neden Olur, Nasıl Geçer?

"Çocuğum ısırıyor" diyen ailelerin büyük çoğunluğu, gelişimin yaygın ama can yakan bir evresini yaşıyor. Nemours KidsHealth'e göre ısırma en çok birinci ve ikinci yaş günü arasında görülüyor, dil geliştikçe azalıyor ve çocuk yaklaşık 3-4 yaşına geldiğinde bitmesi bekleniyor. ZERO TO THREE'nin aktardığı araştırmaya göre kreşe giden çocukların yarıya kadarı en az bir kez ısırılmış.

Üç yaşındaki bir çocukta ısırma hala görülebilir; ancak artık azalması beklenir.

Çocuk neden ısırır?

Amerikan Head Start programının aile bilgi notuna göre çocuklar çok farklı sebeplerle ısırır; bu yüzden etkili yanıt vermek için önce neden ısırdığını anlamaya çalışmak gerekir.

Kaynakların saydığı sebepler:

Engellenme, öfke ve korku güçlü duygulardır; küçük çocuklar bunları anlatacak dil becerisinden yoksundur (Nemours). Dil geliştikçe ısırma azalıyor. Üç yaşındaki bir çocuğun ne kadar konuşmasının beklendiğini 3 yaş kaç kelime konuşur yazısında bulabilirsiniz; ısırma sürüyorsa o cetvele bir bakmak yerinde.

Isırma çoğu zaman tek başına gelmiyor; vurma ve tekmeyle aynı ailenin üyesi. Vurmayı 3 yaşında çocuk neden vurur yazısında ayrıca ele aldık.

Bir velimizin anlattığı şu tablo tanıdık gelebilir: "Üç yaşına yeni girdi. Evde hiç ısırmıyor, okulda iki haftada üç kez arkadaşını ısırmış. Hepsi öğle uykusundan önce, hepsi aynı oyuncak yüzünden. Öğretmeniyle konuştuk; o saatte yanına yakın durmaya, oyuncağı almadan önce 'benim sıram' demeyi öğretmeye başladılar. Biz de evde aynı cümleyi kullandık. Bir ay sonra sıfırlandı."

Isırdığı anda yapılacaklar

Kaynaklar birbirini tamamlayan bir sıra veriyor. Sıra önemli, çünkü ilk tepki çocuğa ısırmanın "işe yarayıp yaramadığını" öğretiyor.

1. Önce kendinizi toparlayın. Yanıt vermeden önce kendi duygunuzu kontrol altına alın; ZERO TO THREE'nin ilk adımı bu. Head Start da aşırı tepki vermemeyi, bağırmamayı ve uzun açıklamaya girmemeyi öneriyor.
2. Araya girin, kısa ve net konuşun. Nemours'un cümlesi: "Isırmak yok!" ya da "Isırmak acıtır!" ABD Ulusal Küçük Çocuk Eğitimi Derneği'nin (NAEYC) önerdiği biçim biraz daha uzun: "Isırmak yok. Isırmak acıtır. Senin ona zarar vermene izin veremem." Sesiniz kararlı ve düz olsun, öfke katmayın.
3. İlgiyi ısırılana çevirin. Bu, ZERO TO THREE'ye göre empati öğretiminin en somut yolu. Nemours "önce mağduru teselli edin" diyor. Raising Children Network de ısıranın elini (ya da ağzını) çekip yüzünüzü çevirmeyi, davranışa verilen ilgiyi geri almayı öneriyor.
4. İlk yardım. Nemours ve Head Start aynı şeyi söylüyor: deri açıldıysa ılık sabunlu suyla yıkayın.
5. Sakinleşince alternatif öğretin. Nemours'un önerdiği kelimeler: "hayır", "dur", "benim". ZERO TO THREE'nin önerisi: "Biri sana çok yaklaşırsa 'geri çekil' diyebilirsin."
6. İkisini de yeni bir etkinliğe geçirin. ZERO TO THREE'nin son adımı. Olay bitti; uzatmak, ısırmaya gereğinden fazla ilgi göstermek olur.

Nemours, daha büyük çocuklarda kısa bir molayı (yaş başına yaklaşık bir dakika) seçenek olarak sunuyor. Molanın amacı çocuğun sakinleşmesi olmalı.

Uzun vadede öğretilecek beceriler

ZERO TO THREE, ısırma hakkında sakin bir zamanda konuşmayı öneriyor; aynı ilke vurma için de geçerli.

• Tetikleyiciyi bulun. Head Start'ın "önce nedenini anlayın" ilkesi pratikte bir not defteri demek: ısırma ne zaman, kiminle oldu, hemen öncesinde ne yaşandı? Çoğu zaman bir düzen ortaya çıkıyor; yukarıdaki veli vakasında ısırmalar hep öğle uykusundan önceydi.
• Ortamı düzenleyin. Çok ses, ışık ve hareket çocuğu bunaltabiliyor (Raising Children Network). Gün içinde yeterince koşmayan çocuk da enerjisini dişle boşaltabilir; ZERO TO THREE bu yüzden hareket ihtiyacına dikkat çekiyor.
• Paylaşımı somutlaştırın. ZERO TO THREE'nin önerisi bir zamanlayıcı: "Zil çalınca sıra senin." Bu yaşta soyut bir "paylaş" cümlesinden çok görünür bir sıra işe yarıyor.
• İyi anı fark edin. Raising Children Network, olumlu davranışa bol ilgi ve övgü vermeyi öneriyor. Oyuncağı almak isteyip "benim sıram" dediği anda, derdini sözle anlattığı için onu övün.
• Isırmanın etkisini gösterin. Head Start'a göre çocuğa davranışının diğer çocuğu nasıl etkilediği gösterilir: "Bak, ağlıyor, canı yandı." Bu, çocuğa neden-sonucu suçlamadan göstermenin yolu.

Kaçınılması gerekenler

• Geri ısırmak. Nemours ve NAEYC aynı şeyi söylüyor: ısıran çocuğa asla vurulmaz ya da ısırılmaz, çünkü bu çocuğa davranışın kabul edilebilir olduğunu öğretir. "Gör bak nasıl acıyor" mantığı da aynı sonuca varıyor.
• "Isırgan" etiketi. ZERO TO THREE, NAEYC ve Head Start üçü de çocuğu etiketlememeyi söylüyor; ZERO TO THREE etiketin davranışı pekiştirebileceğini ekliyor. Bu, sınıfta ve veliler arasında da geçerli.
• Utandırmak, bağırmak, tecrit etmek. Utandırma ve sert ceza küçük çocuklarda ısırmayı azaltmıyor (ZERO TO THREE). Head Start'a göre ısıran çocuk küçük düşürülmez ve yalnız bırakılmaz.
• Oyunu kısıtlamak. ZERO TO THREE, ceza olarak aktif oyun süresini kısmamayı özellikle söylüyor. Hareket ihtiyacı zaten sebeplerden biri; kısmak sebebi büyütür.

Anaokulunda ısırma olayı nasıl yönetilir?

Isırmanın en çok konuşulduğu yer okul, çünkü ısıranın ve ısırılanın ayrı ayrı velileri var. Kaynaklar sınıftaki müdahaleyi ayrıntılı anlatıyor; veli iletişimini ise her okul kendi ilkesiyle kuruyor.

Sınıfta. Head Start'ın kuralı: hemen araya girilir, sakin kalınır, ısırılan çocuğa teselli ve ilk yardım verilir. NAEYC'nin önerdiği cümle ısırılana: "Canının yandığı için üzgünüm, hadi buz getirelim." Isıran çocuğun ise göz hizasına inilir ve kısa, net bir sınır konur.

Ortamlar arasında. ZERO TO THREE, bakım verenlerin tetikleyicileri ve önleme stratejilerini paylaşmasını, tutarlı bir dil kullanmasını ve ev ile okul arasındaki örüntüyü birlikte aramasını öneriyor. Evde "ısırmak yok, acıtır" deniyorsa okulda da aynı cümle kullanılmalı.

Velilerle. Kaynaklar bu kısmı ele almadığı için burada kendi ilkemizi anlatıyoruz. Özel İzci Anaokulu'nda iki veli de aynı gün aranır. Isırılan çocuğun velisine ne olduğu, ne yapıldığı ve çocuğun nasıl olduğu anlatılır; ısıran çocuğun adı verilmez. Isıran çocuğun velisine de olay, sınıfta ne yapıldığı ve evde hangi cümlenin kullanılacağı anlatılır; o da diğer çocuğun adını almaz. Amaç iki aile arasında bir hesap açmak değil, iki tarafın da aynı stratejiyi sürdürmesi. Etiketlememe ilkesi sınıfta başlar, veli grubuna kadar uzanır.

Okula yeni başlayan çocuklarda ısırmanın uyum haftalarında artması sık görülür; Head Start'ın saydığı sebepler arasında okula başlama gibi yaşam değişikliklerinin stresi var. Dönemin genel seyrini okula uyum süreci sayfasında bulabilirsiniz.

Isırma ne zaman geçer?

Kaynaklar aynı şeyi söylüyor:

• Nemours KidsHealth: En sık 1-2 yaş arasında; dil geliştikçe azalır; çocuk yaklaşık 3-4 yaşına geldiğinde bitmesi beklenir.
• NAEYC: Isırma okul öncesi çocuklarda küçük çocuklara göre daha az yaygındır.
• Head Start: Okul öncesi yaştaki (3-5 yaş) bir çocuğun ısırmaya devam etmesi alışılmadıktır.

Bu üçünü birleştirince "3 yaşında çocuk ısırıyor" aramasının cevabı şöyle: üç yaşın başında ara sıra ısırma hala eğrinin içinde; ama yön aşağı olmalı. Dört yaşa yaklaşırken hala düzenli ısırıyorsa, bu artık konuşulacak bir şey. Öfke patlamaları içindeki ısırma için de aynı seyir geçerli; nöbetlerin genel gidişini öfke nöbeti nedir yazısında bulabilirsiniz.

Ne zaman bir uzmana danışmalı?

• Nemours'a göre ısırma 3-4 yaşı aşıyor, aşırıysa, iyileşmek yerine kötüleşiyorsa ve başka üzücü davranışlarla birlikte geliyorsa.
• Head Start'a göre çocuk birkaç hafta boyunca ısırmaya devam ediyor ya da sonuçları hiç umursamıyor görünüyorsa.
• ZERO TO THREE'ye göre denenen stratejiler işe yaramıyorsa; çocuk hekimi gerekirse gelişimsel değerlendirme için yönlendirebilir. Sözel becerileri geriden geliyorsa bir dil-konuşma değerlendirmesi düşünülebilir.
• Raising Children Network'ün eklediği ölçüt sizinle ilgili: kendinizi tükenmiş hissediyorsanız, öfkelenmeye başladıysanız ya da endişeden etkinliklerden kaçınıyorsanız.

Gelişimi izlerken ne zaman beklenebileceği ve ne zaman uzmana gidileceği gelişimi izlemek sayfasında ele alınıyor.

İzci’de bu konuya nasıl yaklaşıyoruz?

Çocuğunuzun okulda hangi anlarda zorlandığını ve nelerden keyif aldığını sizinle paylaşırız. Yaşadıklarınızı da dinler, evde ve okulda aynı cümleleri kullanabilmek için neleri deneyebileceğinizi birlikte konuşuruz. Aile Koçluğu görüşmelerinde sonuçları takip ederiz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum ısırıyor, bu normal mi? Küçük çocuklarda evet. Nemours'a göre ısırma en çok 1-2 yaş arasında görülüyor ve dil geliştikçe azalıyor; ZERO TO THREE'nin aktardığı araştırmaya göre kreşteki çocukların yarıya kadarı en az bir kez ısırılmış. Üç yaşında ara sıra olabilir, ama azalıyor olmalı. Sebep çoğu zaman duyguyu anlatacak kelimenin olmaması.

Isıran çocuğa ne yapmalı? Sakin kalın, hemen araya girin, kısa ve düz bir sesle "ısırmak yok, acıtır" deyin, ilgiyi ısırılan çocuğa çevirin, deri açıldıysa sabunlu suyla yıkayın. Sakinleşince "dur", "benim", "geri çekil" gibi yerine geçecek kelimeleri öğretin. Nemours ve NAEYC'ye göre geri ısırmak ya da vurmak çocuğa davranışın kabul edilebilir olduğunu öğretir.

3 yaşında çocuk ısırıyor, geç mi kaldı? Henüz değil. Nemours ısırmanın yaklaşık 3-4 yaşta bitmesini bekliyor; Head Start 3-5 yaşta sürmesini alışılmadık buluyor. Üç yaşın başında seyrek ısırma eğrinin içinde. Dört yaşa yaklaşırken düzenli sürüyorsa ya da kötüleşiyorsa çocuk hekimiyle konuşmak ve gerekirse dil gelişimine baktırmak yerinde olur.

Anaokulunda ısırma olunca okul ne yapmalı? Head Start ve NAEYC'ye göre hemen müdahale, ısırılana teselli ve ilk yardım, ısırana kısa sınır, etiketleme yok. ZERO TO THREE bakım verenlerin tetikleyicileri paylaşıp tutarlı dil kullanmasını öneriyor. İzci'de iki veli de aynı gün aranır ve hiçbir veliye diğer çocuğun adı verilmez.

Isırma ne zaman geçer? Nemours'a göre dil geliştikçe azalır ve yaklaşık 3-4 yaşta biter; NAEYC okul öncesi dönemde daha az yaygın olduğunu, Head Start 3-5 yaşta sürmesinin alışılmadık olduğunu söylüyor. Tek bir ay yok; bakılacak şey yönün aşağı olması.

Çocuğum ısırılıyor, ne yapmalıyım? Okuldan ne olduğunu, ne yapıldığını ve çocuğunuzun nasıl teselli edildiğini sorun; ısıran çocuğun adını istemek örüntüyü çözmez. Evde çocuğunuza "dur" demeyi ve öğretmene gitmeyi öğretin. Isırma tekrarlıyorsa en işe yarar soru, okulun tetikleyiciyi bulup bulmadığı ve neyi değiştirdiği.

Kaynaklar

• Nemours KidsHealth — Biting
• ZERO TO THREE — Why do toddlers bite?
• ZERO TO THREE — Toddler Biting: Finding the Right Response
• Raising Children Network — Baby & toddler biting, pinching & hair-pulling
• NAEYC — Understanding and Responding to Children Who Bite
• HeadStart.gov — Biting: A Fact Sheet for Families

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuzun sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminize danışın.